હું મારા શરીરને જે ખવડાવું છું, તેને પ્રેમ કરું છું — એક વાક્ય જે આપણામાંથી મોટાભાગના લોકો કહી શકતા નથી

મોટાભાગના લોકો આ વાત સાચા મનથી કહી શકતા નથી—સંકોચ, શરમ કે મનમાં કેલરી, મેક્રો પોષકતત્ત્વો અથવા અપરાધભાવ જગાડતાં ભોજનનો હિસાબ કર્યા વિના તો નહીં જ. ક્યાંક આ સફરમાં, પોતાને ખવડાવવું એ મૂળભૂત માનવીય જરૂરિયાત મટીને કામગીરીનું મૂલ્યાંકન બની ગયું.

હવે આપણે આપણા શરીરને સંચાલન કરવાના પ્રોજેક્ટની જેમ લઈએ છીએ. આપણી થાળીને સ્પ્રેડશીટની જેમ લઈએ છીએ. અને સાચું કહું તો, આપણને જીવતા રાખતી વ્યવસ્થાઓ કરતાં આપણે આપણી કારની વધારે કાળજી લઈએ છીએ.

આપણે તેમાં ઉત્તમ ગુણવત્તાનું ઇંધણ ભરીએ છીએ, જાળવણીનું સમયપત્રક પાળીએ છીએ અને ચેતવણીની લાઇટ થતાં જ તરત પ્રતિસાદ આપીએ છીએ. આપણાં શરીરનું શું? આપણે તેને કેફીન પર ચલાવીએ છીએ, જાણે ગૌરવનો ચંદ્રક હોય તેમ ભોજન છોડીએ છીએ અને ભૂખ લાગે ત્યારે પોતાને શરમાવીએ છીએ.

આ શિસ્ત નથી. આ નિયંત્રણનો વેશ પહેરેલી અવ્યવસ્થા છે.

આપણને ખોરાક પાસે ભય, નિયમો અને સતત વધુ ને વધુ સુધારવાની ધૂન સાથે જવાનું શીખવાયું છે. ખોરાક આંકડાની રમત બની ગયો છે—ગ્રામ, કેલરી, ઔંસ, સમય—જાણે હેતુ પોતે ભાંગી ન પડીએ એટલું જ, શક્ય તેટલું ઓછું અને શક્ય તેટલું “સ્વચ્છ” ખાવાનો હોય.

પણ આપણે આ વાત ભૂલી ગયાં છીએ: ખોરાકનો હેતુ ઇંધણ આપવાનો નથી. કાળજી આપવાનો છે.

ઇંધણ એક કાર્ય છે. પોષણ એક સંબંધ છે. ખોરાક સ્નેહભરી કાળજી આપવા માટે છે—માત્ર જીવન ટકાવવા માટે નહીં.

છતાં આપણે તેને ગણિત પૂરતો સીમિત કરી દીધો છે. મૂળભૂત, યાંત્રિક અને હદથી વધારે ચગાવેલું ગણિત.

સત્ય એ છે કે, પોષણ કંઈ પવિત્ર નથી. તે સામાન્ય આધાર છે. જે કંઈ ખાવાલાયક છે તેમાં પોષકતત્ત્વો હોય છે. સલાડમાં પોષકતત્ત્વો હોય છે. કૂકીમાં પણ. બહારથી મગાવેલા ભોજનમાં પણ.

આપણે પોષણને કઠોર માન્યતાતંત્ર બનાવી દીધું છે, જ્યારે ખરેખર તો તે માત્ર આધારરેખા છે—એક સરેરાશ, જે USDA અને FSSAI જેવી સંસ્થાઓએ વસ્તીમાં કુપોષણ અટકાવવા માટે નક્કી કરી છે. બસ, એટલું જ.

પરંતુ આપણે એ આધારરેખાઓ લીધી અને તેની આસપાસ એક ધર્મ ઊભો કરી દીધો.

અંતિમ પરીક્ષા માટે જેટલા ઉત્સાહથી ભણ્યાં હતાં, તેના કરતાં વધુ ઉત્સાહથી આપણે પીરસવાના પ્રમાણો ગોખ્યાં. આપણી પોતાની ભૂખને સાંભળીએ તેના કરતાં વધુ વફાદારીથી આપણે ખોરાકનો હિસાબ રાખતી એપ્સનું કહ્યું માનીએ છીએ. અને ખાવાની તીવ્ર ઇચ્છાઓને અવગણવા બદલ પોતાનાં વખાણ કરીએ છીએ—જાણે ભૂખ જૈવિક સંકેત નહીં, પણ નૈતિક નિષ્ફળતા હોય.

આપણે ખોરાકને દુશ્મન બનાવી દીધો છે. અને એમ કરીને, ક્યારેય જટિલ બનવા માટે નહોતી એવી એક કડી તોડી નાખી છે.

નવજાત શિશુ સૌથી પહેલાં બોલતું કે ચાલતું નથી—તે પોષણ તરફ વળે છે. રૂટિંગ રિફ્લેક્સને કારણે શિશુઓ સહજ રીતે દૂધ પીવા માટે સ્તન શોધે છે. પણ આ ક્ષણ માત્ર દૂધ વિશે નથી. એ જોડાણ વિશે છે.

National Institutes of Healthનું સંશોધન દર્શાવે છે કે નવજાત શિશુઓ થોડા કલાકોમાં જ પોતાની માતાની સુગંધ ઓળખી શકે છે. Developmental Psychobiologyમાં પ્રકાશિત અભ્યાસો પુષ્ટિ કરે છે કે શિશુઓ માત્ર ગંધના આધારે કોઈ પણ વિકલ્પ કરતાં પોતાની માતાનું દૂધ વધારે પસંદ કરે છે. શા માટે? કારણ કે પોષણ પોષકતત્ત્વોની વાત બને તે પહેલાં લાગણીની વાત હોય છે.

સ્તનપાન શિશુ અને માતા બંનેમાં ઓક્સિટોસિનનો સ્રાવ કરાવે છે—વિશ્વાસ અને જોડાણ માટે જવાબદાર હોર્મોન.

આપણને ભાષા આવડે તે પહેલાં એ ક્ષણ આપણને કંઈક શીખવે છે:

ખવડાવવામાં આવવું એટલે પ્રેમ પામવો.

ખાતી વખતે કોઈની બાહોમાં હોવું એટલે સુરક્ષિત હોવું.

ખોરાક સાથેના આપણા સંબંધની શરૂઆતની વાર્તા આ છે.

અને હવે? આપણે એવા પુખ્ત લોકો છીએ જે એકલા, સ્ક્રીન સામે, નિયમો, પ્રતિબંધો અને અપરાધભાવ સાથે ખાઈએ છીએ. આપણે ભોજન છોડીએ છીએ, આપણી ભૂખને ચૂપ કરાવીએ છીએ, ખાવાની તીવ્ર ઇચ્છાઓને સજા કરીએ છીએ અને તેને “સ્વાસ્થ્ય” કહીએ છીએ.

Journal of Nutritional Psychologyમાં 2024ના એક અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું કે 67% પુખ્ત લોકો ખોરાકને આનંદ કરતાં અપરાધભાવ સાથે વધુ જોડે છે. આ માત્ર દુર્ભાગ્યપૂર્ણ નથી—અકુદરતી છે.

ખોરાકનો હેતુ આપણી અને આપણા શરીર વચ્ચે વિશ્વાસ ઊભો કરવાનો છે. પરંતુ તેને બદલે આપણે ચુકાદા, ભય અને આજ્ઞાપાલનની એક વ્યવસ્થા ઊભી કરી છે. અને પછી આશ્ચર્ય કરીએ છીએ કે આપણે આટલા વિખૂટા કેમ અનુભવીએ છીએ—ભલે આપણે બધી “સાચી” માર્ગદર્શિકાઓ અનુસરતા હોઈએ.

સત્ય આ છે: કોઈ સંપૂર્ણ આહાર નથી. કોઈ સર્વમાન્ય જવાબ નથી. દરેક શરીરની જરૂરિયાતો, ઇતિહાસ, પસંદગીઓ અને રીતભાત જુદાં હોય છે. કાળજીનું કોઈ કેલ્ક્યુલેટર નથી.

એટલે કદાચ હવે “આ સ્વચ્છ છે?” કે “આ મારા મેક્રો પોષકતત્ત્વોનો હિસાબ બગાડશે?” એવું પૂછવાનું બંધ કરીને આ પૂછવાનો સમય આવી ગયો છે:

“શું આ મને એવી રીતે ખવડાવે છે કે જાણે મારું મહત્ત્વ છે?”

કારણ કે પોતાને સારી રીતે ખવડાવવું એ સંપૂર્ણ સંતુલન કે ખામીવિહોણી ઇચ્છાશક્તિ વિશે નથી. એ પૂરતું ખાવા વિશે છે. નિયમિત ખાવા વિશે. સજા વિના ખાવા વિશે.

ક્યારેક એ ઘરે રાંધેલું હોય છે. ક્યારેક દુકાનેથી ખરીદેલું. ક્યારેક એ માત્ર એટલું હોય છે જે તમને ફરી માણસ હોવાનો અનુભવ કરાવે.

દર વખતે બધું બરાબર કરવાની વાત નથી. ખોરાક ખરેખર શા માટે છે તે યાદ રાખવાની વાત છે. ખોરાક ક્યારેય માત્ર ઇંધણ નહોતો. તે પ્રેમ હતો. વિશ્વાસ હતો. સુરક્ષા હતી. અને હજી પણ હોઈ શકે છે.

આપણે માત્ર જે ખાઈએ છીએ તે નથી. આપણે કેવી રીતે ખાઈએ છીએ, શા માટે ખાઈએ છીએ, ક્યારે ખાઈએ છીએ અને ખાતી વખતે તેના વિશે કેવું અનુભવીએ છીએ, તે પણ આપણે છીએ.

અને હવે સમય આવી ગયો છે કે આપણે પોતાને એવી રીતે ખવડાવવાનું શરૂ કરીએ, જાણે આપણે ખવડાવવાને લાયક છીએ.