I Love What I Feed My Body — आपल्यापैकी बहुतेकांना म्हणता न येणारं वाक्य

बहुतेक माणसांना हे प्रामाणिकपणे म्हणता येत नाही—संकोच, लाज किंवा कॅलरी, मॅक्रोन्यूट्रिएंट्स अथवा अपराधी वाटायला लावणाऱ्या जेवणांचा मनात हिशेब केल्याशिवाय तर नाहीच. कुठेतरी स्वतःला खाऊ घालणं ही माणसाची मूलभूत गरज उरली नाही आणि ते कामगिरीचं मूल्यमापन बनलं.

आता आपण आपल्या शरीरांशी सांभाळायचे प्रकल्प असल्यासारखे वागतो. ताटांशी स्प्रेडशीट्स असल्यासारखे वागतो. आणि खरं सांगायचं तर, आपल्याला जिवंत ठेवणाऱ्या यंत्रणांपेक्षा आपल्या गाड्यांची आपण जास्त काळजी घेतो.

त्यांत उत्तम दर्जाचं इंधन भरतो, देखभालीचं वेळापत्रक पाळतो आणि इशारा देणारा दिवा लागला की लगेच प्रतिसाद देतो. आपल्या शरीरांचं काय? त्यांना कॅफीनवर चालवतो, जेवण टाळणं हे अभिमानाचं पदक असल्यासारखं वागतो आणि भूक लागली म्हणून स्वतःलाच लाजवतो.

ही शिस्त नाही. नियंत्रणाचं सोंग घेतलेला बिघाड आहे.

अन्नाकडे भीती, नियम आणि सतत अधिकाधिक सुधारणा करण्याच्या ध्यासातून पाहायला आपल्याला शिकवलं गेलं आहे. अन्न हा आकड्यांचा खेळ बनला आहे—ग्रॅम, कॅलरी, औंस, वेळा—जणू कोसळून न पडता शक्य तितकं कमी आणि शक्य तितकं “शुद्ध” खाणं हेच ध्येय आहे.

पण आपण हे विसरलो आहोत: अन्नाचा उद्देश इंधन पुरवणं नाही. काळजी घेणं आहे.

इंधन पुरवणं हे कार्य आहे. जोपासना हे नातं आहे. अन्न हे जपण्यासाठी आहे—केवळ टिकवून ठेवण्यासाठी नाही.

तरीही आपण त्याचं गणित करून टाकलं आहे. प्राथमिक, यांत्रिक आणि अवाजवी गाजावाजा केलेलं गणित.

खरं तर पोषण ही काही पवित्र गोष्ट नाही. ते एक सामान्य मानक आहे. खाता येणाऱ्या प्रत्येक गोष्टीत पोषकद्रव्यं असतात. सॅलडमध्ये पोषकद्रव्यं असतात. कुकीमध्येही असतात. बाहेरून आणलेल्या जेवणातही असतात.

पोषणाला आपण कठोर विश्वासप्रणाली बनवलं आहे; प्रत्यक्षात तो केवळ एक मूलभूत निकष आहे—एक सरासरी, जी लोकसमूहांमधलं कुपोषण टाळण्यासाठी USDA आणि FSSAI सारख्या संस्थांनी ठरवली आहे. इतकंच.

पण ते मूलभूत निकष घेऊन आपण त्यांच्याभोवती एक धर्म उभा केला.

अंतिम परीक्षेचा अभ्यास केला त्याहून अधिक उत्कटतेने आपण एका वाढपाचं प्रमाण पाठ केलं. स्वतःची भूक ऐकण्यापेक्षा खाण्याची नोंद ठेवणाऱ्या ॲप्सची आज्ञा अधिक निष्ठेने पाळतो. आणि खाण्याची ओढ दुर्लक्षित केली म्हणून स्वतःची पाठ थोपटतो—जणू भूक हा जैविक संकेत नसून नैतिक अपयश आहे.

आपण अन्नाला शत्रू बनवलं आहे. आणि असं करताना जे नातं कधीच गुंतागुंतीचं व्हायला नको होतं, ते तोडलं आहे.

नवजात बाळ सर्वप्रथम बोलत नाही किंवा चालत नाही—ते पोषणाकडे वळतं. रूटिंग रिफ्लेक्समुळे बाळं उपजतपणे दूध पिण्यासाठी स्तन शोधतात. पण हा क्षण केवळ दुधाचा नसतो. तो नातं जुळण्याचा असतो.

National Institutes of Health मधील संशोधन दाखवतं की नवजात बाळांना काही तासांतच आईचा गंध ओळखता येतो. Developmental Psychobiology मधील अभ्यास याला पुष्टी देतात की बाळं केवळ वासाच्या आधारे कोणत्याही पर्यायापेक्षा स्वतःच्या आईच्या दुधाला पसंती देतात. का? कारण जोपासना ही पोषणाची गोष्ट होण्याआधी भावनेची गोष्ट असते.

स्तनपानामुळे बाळ आणि आई या दोघांमध्येही विश्वास आणि नातं जुळण्यासाठी जबाबदार असलेलं ऑक्सिटोसिन हे संप्रेरक स्रवायला चालना मिळते.

भाषा येण्याआधीच तो क्षण आपल्याला काहीतरी शिकवतो:

आपल्याला खाऊ घातलं जाणं म्हणजे आपल्यावर प्रेम केलं जाणं.

खाताना आपल्याला जवळ धरलं जाणं म्हणजे सुरक्षित असणं.

अन्नाशी असलेल्या आपल्या नात्याची ही सुरुवातीची गोष्ट आहे.

आणि आता? आपण एकटं, स्क्रीनसमोर, नियम, बंधनं आणि अपराधीपणासह खाणारे प्रौढ झालो आहोत. जेवण टाळतो, भुकेचा आवाज दाबतो, खाण्याच्या ओढीला शिक्षा करतो आणि त्यालाच “आरोग्य” म्हणतो.

Journal of Nutritional Psychology मधील 2024 च्या एका अभ्यासात आढळलं की 67% प्रौढ अन्नाचा संबंध आनंदापेक्षा अपराधीपणाशी अधिक जोडतात. हे केवळ दुर्दैवी नाही—हे अनैसर्गिक आहे.

अन्नाने आपल्यात आणि आपल्या शरीरात विश्वास निर्माण व्हायला हवा. पण त्याऐवजी आपण मूल्यमापन, भीती आणि नियमपालनाची व्यवस्था उभी केली आहे. आणि सगळ्या “योग्य” मार्गदर्शक सूचना पाळत असूनही इतकं तुटल्यासारखं का वाटतं, याचं आपल्याला आश्चर्य वाटतं.

खरं हे आहे: परिपूर्ण आहार असा नसतो. सर्वांना लागू पडेल असं एकच उत्तर नसतं. प्रत्येक शरीराच्या गरजा, इतिहास, आवडीनिवडी आणि सवयी वेगळ्या असतात. काळजी मोजण्यासाठी कॅल्क्युलेटर नसतो.

म्हणून कदाचित, “हे शुद्ध आहे का?” किंवा “यामुळे माझ्या मॅक्रोन्यूट्रिएंट्सचा हिशेब बिघडेल का?” हे विचारणं थांबवून आता असं विचारायची वेळ आली आहे:

“हे मला पोसताना माझं मोल जपतंय का?”

कारण स्वतःला चांगलं खाऊ घालणं म्हणजे परिपूर्ण समतोल किंवा निर्दोष इच्छाशक्ती नव्हे. ते पुरेसं खाण्याबद्दल आहे. नियमित खाण्याबद्दल. शिक्षेशिवाय खाण्याबद्दल.

कधी ते घरचं शिजवलेलं असतं. कधी दुकानातून आणलेलं. कधी पुन्हा माणूस असल्यासारखं वाटण्यासाठी आपल्याला नेमकं जे हवं असतं, ते असतं.

प्रत्येक वेळी अचूक केलं पाहिजे, असा याचा अर्थ नाही. अन्न मुळात कशासाठी आहे, हे आठवणीत ठेवणं महत्त्वाचं आहे. अन्न कधीच केवळ इंधन नव्हतं. ते प्रेम होतं. विश्वास होतं. सुरक्षितता होतं. आणि अजूनही तसं असू शकतं.

आपण फक्त जे खातो तेच नसतो. आपण कसं खातो, का खातो, कधी खातो आणि खाताना त्याबद्दल आपल्याला कसं वाटतं, तेही आपण असतो.

आणि आपल्याला खाऊ घालणं मोलाचं आहे, हे मानून स्वतःला खाऊ घालायला सुरुवात करण्याची वेळ आता आली आहे.