જીવન ટકાવવાથી જીવનના અર્થ સુધી: આપણે શા માટે ખાઈએ છીએ તેનો ફરી વિચાર.

“ગરીબ જે કંઈ ખાવાલાયક હોય તે ખાય છે. ધનિક પૈસાથી જે કંઈ ખરીદી શકાય તે ખાય છે—ભલે તે ખાવાલાયક ન હોય—બસ, તેના પર ‘સ્વસ્થ’નું લેબલ હોવું જોઈએ.”

આપણે અહીં આવી પહોંચ્યાં છીએ. આધુનિક શહેરી ભારતમાં હવે આપણે ખોરાક નથી ખાતાં. આપણે ભય, નિયંત્રણ અને લેબલો ખાઈએ છીએ. બદામના લોટની રોટલીઓ, બીજનાં ક્રેકર્સ, એર-ફ્રાય કરેલી પ્રોટીન ચિપ્સ, ઓછા કાર્બોહાઇડ્રેટવાળાં બિસ્કિટ, વિટામિન ઉમેરેલી સ્મૂધીઝ — આપણે કંઈ પણ આરોગી જઈશું, બસ તે વધારે પડતું મોંઘું, અતિપ્રક્રિયિત અને “સ્વચ્છ” તરીકે વેચાતું હોવું જોઈએ.

વિડંબના શું છે? તેમાંનું મોટાભાગનું તો પચી શકે એવું પણ નથી. એ ખોરાક નથી. એ દેખાડો છે. પરંતુ આપણે જેટલા વધુ ધનિક બનીએ છીએ, તેટલું વધુ છબી માટે ખાઈએ છીએ — સ્વાસ્થ્ય માટે નહીં. Lancet Global Healthના 2021ના અભ્યાસમાં પુષ્ટિ થાય છે કે અનેક દેશોમાં વધતી આવકનો સીધો સંબંધ અતિપ્રક્રિયિત ખોરાકના વધતા સેવન સાથે છે. અને ભારતમાં આકાંક્ષી વર્ગ પણ જુદો નથી. સુખાકારી હવે સામાજિક મોભાનું પ્રતીક છે — અને ખોરાક તેનો પોશાક બની ગયો છે.

આપણે પ્રતિબંધને શાણપણ માની બેઠાં છીએ. આપણે ઘી અને દહીં છોડીએ છીએ, પણ વનસ્પતિ આધારિત પ્રોબાયોટિક્સ ખરીદીએ છીએ. આપણે ભાતને દોષી ઠેરવીએ છીએ, પણ ક્વિનોઆના એક વાટકા માટે ₹500 ચૂકવીએ છીએ. આપણે પરંપરાગત ભોજનને “બહુ ભારે” માનીએ છીએ અને તેની જગ્યાએ બદામનું દૂધ, ખાંડ વગરની મ્યુસલી કે લેપ જેવો સ્વાદ ધરાવતા પ્રોટીન પાઉડર લઈએ છીએ. ખોરાક હવે આપણને પોષતો નથી. એ આપણી ચિંતાનું સંચાલન કરે છે.

પણ વધુ ઊંડો વિરોધાભાસ આ છે: હવે જીવન ટકાવી રાખવું એ સમસ્યા નથી. આપણે આપણા પૂર્વજોના સમયમાં નથી જીવતાં. આ વાંચતા મોટાભાગના લોકો માટે ભૂખમરો હવે રોજનું જોખમ નથી. COVID-19 જેવી પેઢીમાં એક વાર આવતી કટોકટી દરમિયાન પણ મોટા પાયે ભૂખમરો મહદંશે ટાળી શકાયો હતો. રેશનની વ્યવસ્થાઓએ અનુકૂલન કર્યું. સામુદાયિક રસોડાં ચાલ્યાં. ખોરાક ગાયબ નહોતો થયો. જે ગાયબ થઈ હતી તે નિયંત્રણ વિના પરિસ્થિતિનો સામનો કરવાની આપણી ક્ષમતા હતી.

કારણ કે આપણે સુરક્ષિત હોઈએ તો પણ આપણું ચેતાતંત્ર તે માનતું નથી. Trends in Cognitive Sciencesમાં 2022નો એક અભ્યાસ આને “ઉત્ક્રાંતિજન્ય અસંગતિ” તરીકે વર્ણવે છે. માનવમગજ ખોરાકની અછતના જોખમ હેઠળ વિકસ્યું હતું. તેને હજી ખાંડ, ચરબી અને સુરક્ષાની તલપ છે. તે હજી ચરબીનો સંગ્રહ કરે છે, જાણે શિયાળો આવવાનો હોય. જમવાના સમય બદલાય ત્યારે તે હજી ગભરાય છે. Harvardના સંશોધકો કહે છે તેમ: “તમારા શરીરને ખબર નથી કે કરિયાણાની દુકાન ખૂણાની પાસે જ છે. તે હજી એવું વર્તે છે જાણે તમારે દિવસો સુધી ભૂખ્યા રહેવું પડી શકે.”

એટલે જ આપણે હજી એવું ખાઈએ છીએ જાણે જીવન બચાવવાનો સંઘર્ષ કરી રહ્યાં હોઈએ — ભલે આપણે એવો સંઘર્ષ કરતા ન હોઈએ.

આપણામાંથી કેટલાક અવ્યવસ્થિત રીતે ખાય છે — ઉતાવળમાં, તળેલું અને લાગણીઓના વશ થઈને. બીજા યાંત્રિક રીતે ખાય છે — મેક્રો પોષકતત્ત્વો ગણતાં, રોટલીથી ડરતાં, કેલરી ટ્રેકર્સની પૂજા કરતાં. પરંતુ તમે બેફામ ખાવામાં ડૂબેલા હો કે બાયોહેકિંગ કરતા હો, અંદરનો ચાલક એક જ છે: એવું શરીર જે હજી માને છે કે તે યુદ્ધમાં છે.

આપણે ભૂખથી નહીં, રૂટિનથી ખાઈએ છીએ. શરીરનું નહીં, આહારના ચાર્ટનું કહ્યું માનીએ છીએ. આપણે ખાવાની તીવ્ર ઇચ્છાઓને ચૂપ કરાવીએ છીએ, ભોજનને નૈતિકતાની કસોટી બનાવીએ છીએ અને વિખૂટાપણાને શિસ્ત માની લઈએ છીએ. ખોરાક એક કાર્ય બની ગયો છે. લાગણી નહીં.

એટલે જો હવે આપણે જીવન ટકાવવા માટે નથી ખાતાં, તો પ્રશ્ન પણ વિકસવો જોઈએ.

આપણે શેના માટે ખાઈએ છીએ?

કારણ કે ખોરાક માત્ર ઇંધણ નથી. તે લય છે. તે સ્મૃતિ છે. તે શરીરને ફરી સુરક્ષિત લાગવાની રીત છે. ન્યુરોસાયન્સથી આયુર્વેદ સુધી, તમારી દાદીમાના રસોડાથી આંતરડાના સ્વાસ્થ્ય અંગેના તાજા અભ્યાસો સુધી, સંદેશ એક જ છે: ખોરાક માત્ર શારીરિક નથી. તે ભાવનાત્મક છે. હોર્મોનલ છે. આનુવંશિક છે. સાંસ્કૃતિક છે. અને આધ્યાત્મિક છે.

ખોરાક જરૂરિયાત (Need) છે — આપણા કોષોને જીવતા રાખે છે. ખોરાક પોષણ (Nutrition) છે — સમારકામ કરે છે, રક્ષણ આપે છે, વિકસાવે છે. ખોરાક સ્નેહભરી કાળજી (Nurture) છે — પરિવાર, પરંપરા અને પોતાપણું વહન કરે છે. ખોરાક શરીર અને સ્વનું પોષણ (Nourishment) છે — હોર્મોન્સ, મનોભાવો અને વિચારોને સંતુલિત કરે છે. ખોરાક પ્રકૃતિ (Nature) છે — એ યાદ અપાવે છે કે આપણે કંઈક જીવંતનો ભાગ છીએ.

છતાં આપણે તેને યુદ્ધભૂમિ બનાવી દીધો છે.

આપણે એવું નથી પૂછતાં: શું મને પૂર્ણ હોવાનો અનુભવ કરાવે છે? આપણે પૂછીએ છીએ: શું મને નિયંત્રણમાં હોવાનો અનુભવ કરાવે છે? આપણે સાંભળતાં નથી: આજે મારા શરીરને શું જોઈએ છે? આપણે દેખાડો કરીએ છીએ: એવું શું કરું કે હું બધું બરાબર કરું છું એવું દેખાય?

આ અપરાધભાવનું આહ્વાન નથી. આ પ્રામાણિકતાનું આહ્વાન છે. સ્વાસ્થ્ય કોઈ ઉત્પાદન છે એવો ઢોંગ બંધ કરવાનું. પોષણની જવાબદારી ઇન્ફ્લુએન્સર્સ અને અલ્ગોરિધમ્સને સોંપવાનું બંધ કરવાનું. ખોરાકથી ડરવાનું બંધ કરીને — આખરે તેની પાસે ઘરે પાછા ફરવાનું.

કારણ કે જો આપણે હજી જીવતા રહેવા મથી રહ્યાં હોઈએ તેમ ખાવાનું ચાલુ રાખીશું, તો સંપૂર્ણપણે, આનંદથી અને કોઈ અફસોસ વિના જીવંત હોવાનો અર્થ શું છે તે ક્યારેય અનુભવી શકીશું નહીં.

ખોરાક માત્ર તમે જે ચાવો છો તે નથી. તે તમે કેવી રીતે જીવો છો તે છે. અને જો આપણે તેને અત્યારે પાછો પોતાનો નહીં બનાવીએ — તો ક્યારે?