ખોરાક સાથે જોડાયેલી તમારી યાદો તમારા માટે શું અર્થ ધરાવે છે?

હું 56 વર્ષની છું, અને ખોરાકનાં જેટલાં ચલણોમાંથી હું પસાર થઈ છું તે બધાંની યાદી કરું—દરેક ક્લેન્ઝ, ઉપવાસ, ડિટૉક્સ, અપરાધભાવની સફર અને “ક્લીન ઈટિંગ”નો પ્રયાસ—તો કદાચ એક પુસ્તકાલય ભરી શકું. મેં કેલરી પણ ગણી છે અને મળેલા આશીર્વાદ પણ, કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ ટાળ્યા છે અને પછી તેમની પાસે દોડી પણ ગઈ છું, દુનિયાએ જે જે રીતે શીખવ્યું તે દરેક રીતે ખોરાકની બાબતમાં “સારી” બનવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે.

પરંતુ જ્યારે હું ખરેખર પોતાની સાથે બેસીને પૂછું છું કે ખોરાકનો મારા માટે શું અર્થ છે—પોષણની દૃષ્ટિએ નહીં, ચલણની દૃષ્ટિએ નહીં, પણ આત્માની દૃષ્ટિએ—ત્યારે એક સાવ જુદો જવાબ બહાર આવે છે.

ખોરાક નિયમો વિશે નથી. ક્યારેય નહોતો.

ખોરાક સ્મૃતિ છે. ખોરાક જોડાણ છે. ખોરાક થાળીમાં પીરસાયેલું જીવન છે.

અને જ્યારે ખોરાક દ્વારા મારા જીવનનાં પગેરાં શોધું છું, ત્યારે મને માત્ર વાનગીઓ નથી દેખાતી—ચહેરા, જગ્યાઓ અને આજે પણ મારી અંદર વસતા લોકો દેખાય છે. મને મિત્રતા, હાસ્ય, બળવો, કાળજી, દિલાસો અને આનંદ દેખાય છે. મને મારા એવા બધા અંશો દેખાય છે જે મને સૌથી વધુ પ્રિય હતાં—અને જેને હું ક્યારેક ભૂલી ગઈ હતી.

હું આઝાદ નગરમાં એક પરંપરાગત જૈન ઘરમાં મોટી થઈ, જ્યાં ખોરાક નિયમોનું પાલન કરતો: ડુંગળી નહીં, લસણ નહીં, ઈંડાં નહીં. અમારી થાળીઓ ભક્તિથી ભરેલી હતી. દરેક કોળિયામાં શાંતિ અને કાળજી હતી. પરંતુ નાની છોકરી હતી ત્યારે પણ મને મારી અંદર કંઈક સળવળતું લાગતું—વધારે ખોરાકની નહીં, વધારે સ્વાદની ભૂખ. પરંપરાનો અસ્વીકાર નહીં, પણ તેની પાર શું છે તે જાણવા માટેની એક નરમ જિજ્ઞાસા.

અમારી સાવ બાજુમાં મીના ટેલર રહેતાં, અમારાં પડોશી, અને એ જિજ્ઞાસાનો સ્વાદ મને ચખાડનારાં પહેલાં વ્યક્તિ. તેમનું રસોડું જીવંત હતું—તેલમાં તડતડતું લસણ, સોનેરી થતી ડુંગળી, ધૂપની જેમ હવામાં છવાતા મસાલા. હું “બસ, હેલો કહેવા” ત્યાં જતી, અને તેઓ વાર્તાઓ સાથે શાક હલાવતાં ત્યારે બેસી રહેતી. તેમણે ક્યારેય મારા વિશે ચુકાદો આપ્યો નહીં, ક્યારેય સવાલ કર્યા નહીં. અને એ રોમાંચ હું ક્યારેય ભૂલી નહીં. તેમનો ખોરાક નિર્ભીક હતો, અને હું પણ.

હું ક્યારેક બાફેલાં ઈંડાં પણ મારા સ્કૂલબેગમાં ઊંડે સંતાડીને અમારા ઘરમાં છૂપી રીતે લાવતી. એટલા માટે નહીં કે મારે તે છાનાંમાનાં ખાવાં જરૂરી હતાં, પણ એટલા માટે કે એવું કરવું દુનિયાને હા કહેવા જેવું લાગતું—સ્વાદને, બળવાને, તોફાનને અને જાદુને.

પણ મારા માટે ખોરાક ક્યારેય માત્ર અવજ્ઞા નહોતો. એ પ્રેમનું સૌથી નિખાલસ, આનંદભર્યું અને ઉદાર સ્વરૂપ હતો.

શાળામાં ખોરાક એટલે બ્લેઝરના ખિસ્સામાં સંતાડેલી ખારી મગફળી, હીના સાથે બુક ક્રિકેટ રમતાં વહેંચેલી. એટલે કેન્ટીન તરફ દોટ મૂકીને એવી ચીકણી, ઘેરી આમલીની ચટણીમાં તરબોળ બટાટાવડાં લેવા, જે હંમેશાં અમારા કાંડા સુધી વહેતી. અમારી જીભ બળતી, આંખોમાં પાણી આવતું, અને દરરોજ અમે ફરી વધુ લેવા પહોંચી જતાં.

અને ભવન્સ કૉલેજની બહાર? અરે, એ સેન્ડવિચો! તેલથી તરબતર, અંદર ભરપૂર સામગ્રીવાળી, એકદમ બરાબર સોનેરી શેકેલી. લેક્ચરો વચ્ચે સ્વતંત્રતાનો એક કોળિયો, એવા મિત્રો વચ્ચે વહેંચેલો જે સૌ સારા સ્ટ્રીટ ફૂડ અને સારી ગપસપનું મૂલ્ય જાણતાં હતાં.

આઝાદ નગરમાં અમારા ઘર પાસે એ જાણીતો વડાપાવનો સ્ટૉલ હતો—ઝડપી, તીખો અને ભરોસાપાત્ર. એ માત્ર ખોરાક નહોતો. એ ઓળખ હતી. મારી ઓળખ. એક કોળિયામાં અમારો આખો મહોલ્લો.

અને અઠવાડિયામાં એક વાર, ઘડિયાળની જેમ ચોક્કસ, અમારાં આખા પરિવારનું મોટું બહાર જવાનું આયોજન આવતું. અમે પેપર ઢોસા ખાવા સ્વદેશ જતાં—કરકરા, ટેબલ જેટલા લાંબા, નાળિયેરની ચટણી અને વરાળ નીકળતા સાંભાર સાથે પીરસાતા. દર વખતે ઉત્સવ જેવું લાગતું. અને પછી નવરંગ થિયેટરમાં ફિલ્મ. એ જોડી—ઢોસા અને ડ્રામા—મારા બાળપણના સપ્તાહાંતના ધબકારા હતી.

કેટલીક યાદો ચૂપચાપ ઝળહળે છે, ચામડી પર પડતા હૂંફાળા પ્રકાશની જેમ.

એમાંની એક યાદ આઈની છે—અમારાં પડોશી. પરંપરાગત અર્થમાં કદાચ તેઓ સગાં નહોતાં, પરંતુ અર્થપૂર્ણ દરેક રીતે તેઓ અમારો પરિવાર હતાં. એક રાત્રે મને ઊંઘ નહોતી આવતી. છાતી પર જાણે કોઈ ભારે બોજ હતો. હું રાત્રે 1 વાગ્યે તેમના ઘરે ગઈ. તેમણે દરવાજો ખોલ્યો, આંખોમાં કોઈ આશ્ચર્ય નહોતું, અને એક પણ શબ્દ બોલ્યા વિના મને દહીં-ભાતનો વાટકો આપ્યો.

પણ એ કંઈ સામાન્ય દહીં-ભાત નહોતાં.

તેમનું દહીં બીજા કોઈ દહીં જેવું નહોતું. ચોસલાં કાપી શકાય એટલું ઘટ્ટ, શાંતિ આપે એટલું મલાઈદાર, અને ઉપર રાઈના દાણાનો હળવો તડતડાટ. એ રાત્રે તેમણે મને સલાહ નહોતી આપી. તેમણે મને મૌન આપ્યું હતું. ઊંડું, શાંત મૌન, એવા ગહન પ્રેમમાં વીંટળાયેલું, જે માત્ર ખોરાક જ વ્યક્ત કરી શકે.

અને હું પણ રસોઈ કરું છું. હંમેશાં કરતી આવી છું.

લોકોને ખવડાવવું એ મારી પ્રેમ વ્યક્ત કરવાની રીત છે. હું કોણ છું તે યાદ રાખવાની મારી રીત છે. મને વખાણ નથી જોઈતાં—મારે તો બસ તમે આનંદથી ખાઓ એટલું જ જોઈએ છે. અને મારો દીકરો—અરે, તેણે તો આને જાણે કલાનું સ્વરૂપ આપીને આગળ વધાર્યું છે. COVID દરમિયાન તેણે જે રીતે રસોઈ કરી—લઝાન્યાનાં સ્તર ગોઠવ્યાં, કેસાડિયા વાળ્યાં, પિઝા શરૂઆતથી બનાવ્યા—એ માત્ર પ્રભાવશાળી નહોતું. એ ભાવનાત્મક હતું. એણે મને યાદ અપાવ્યું કે ખોરાક, સ્વાદ અને કાળજી સાથેનું આપણું આ બંધન શીખેલું નથી. એ વારસામાં મળેલું છે. એ આપણી નસોમાં વહે છે.

લોકો કહે છે કે હું દેવી અન્નપૂર્ણાના આશીર્વાદ સાથે જન્મી હતી.

કદાચ એમ હશે. પણ એ એક અલગ વાર્તા છે.

તમારું શું? તમારો ખોરાક કઈ વાર્તાઓ કહે છે? તેમાં કઈ યાદો સમાયેલી છે? નીચેની ટિપ્પણીઓમાં તમારા અનુભવો જણાવો—મને તે સાંભળવાનું ગમશે.

આખરે, ખોરાક ક્યારેય માત્ર એક ભોજન નથી. એ આપણા સૌની વાર્તા છે.