तुमच्यासाठी अन्नाशी जोडलेल्या आठवणींचा अर्थ काय आहे?

मी 56 वर्षांची आहे. आणि ज्या प्रत्येक खाद्यप्रवाहातून मी तग धरून बाहेर पडले—प्रत्येक क्लेन्स, उपवास, डिटॉक्स, अपराधी वाटून घेण्याचा फेरा आणि “शुद्ध खाण्या”चा प्रयत्न—त्यांची यादी केली, तर कदाचित एक ग्रंथालय भरेल. मी कॅलरीही मोजल्या आहेत आणि आयुष्यात मिळालेल्या वरदानांचीही गणना केली आहे; कर्बोदकं टाळली आणि पुन्हा त्यांच्याकडे धाव घेतली; जगाने शिकवलेल्या प्रत्येक प्रकारे खाण्याबाबत “चांगलं” वागण्याचा प्रयत्न केला आहे.

पण मी खऱ्या अर्थाने स्वतःसोबत बसते आणि अन्नाचा माझ्यासाठी काय अर्थ आहे, असं विचारते—पोषणाच्या दृष्टीने नव्हे, फॅड्सच्या दृष्टीने नव्हे, तर आत्म्याच्या दृष्टीने—तेव्हा अगदी वेगळंच उत्तर समोर येतं.

अन्न म्हणजे नियम नव्हेत. कधीच नव्हते.

अन्न म्हणजे आठवण. अन्न म्हणजे जोडलेपण. अन्न म्हणजे ताटात वाढलेलं आयुष्य.

आणि अन्नाच्या वाटेने माझ्या आयुष्याचा मागोवा घेते, तेव्हा मला केवळ पदार्थ दिसत नाहीत—चेहरे दिसतात, जागा दिसतात, आजही माझ्या आत जपलेली माणसं दिसतात. मैत्री, हसू, बंडखोरी, काळजी, दिलासा, आनंद दिसतो. माझ्या स्वतःतल्या ज्या पैलूंवर माझं सर्वांत जास्त प्रेम होतं—आणि ज्यांना कधी कधी विसरलेही—ते सगळे दिसतात.

मी आझाद नगरमध्ये, पारंपरिक जैन घरात वाढले, जिथे खाण्याला नियम होते: कांदा नाही, लसूण नाही, अंडी नाहीत. आमची ताटं भक्तिभावाने भरलेली असायची. प्रत्येक घासात शांतता आणि काळजी होती. पण लहान मुलगी असतानाही माझ्या आत काहीतरी हलताना जाणवायचं—आणखी अन्नाची नव्हे, आणखी चवीची भूक. परंपरेला नकार नव्हता तो; तिच्या पलीकडे काय आहे, याची हळुवार उत्सुकता होती.

अगदी शेजारी मीना टेलर राहायच्या—आमच्या शेजारीण, आणि त्या उत्सुकतेची चव मला पहिल्यांदा चाखू देणारी व्यक्ती. त्यांचं स्वयंपाकघर जिवंत होतं—तेलात तडतडणारा लसूण, सोनेरी होणारे कांदे, धूपासारखे हवेत पसरलेले मसाले. “सहज भेटायला” म्हणून मी जायचे आणि त्या गोष्टी सांगत भाज्या ढवळत असताना तिथे बसायचे. त्यांनी कधी मला जोखलं नाही, कधी जाब विचारला नाही. आणि तो थरार मी कधी विसरले नाही. त्यांचं खाणं धीट होतं, आणि मीही.

कधीकधी उकडलेली अंडीही मी शाळेच्या दप्तरात खोलवर लपवून गुपचूप घरी आणायचे. लपून खाण्याची गरज होती म्हणून नव्हे, तर त्यातून जगाला होकार दिल्यासारखं वाटायचं—चवीला, बंडखोरीला, खोडकरपणाला आणि जादूला.

पण माझ्यासाठी अन्न म्हणजे केवळ विरोध करणं कधीच नव्हतं. ते प्रेमाचं सर्वांत प्रामाणिक, आनंदी, उदार रूप होतं.

शाळेत अन्न म्हणजे ब्लेझरच्या खिशात लपवलेले खारे शेंगदाणे, हीनासोबत पुस्तकात क्रिकेट खेळताना वाटून खाल्लेले. म्हणजे त्या चिकट, गडद चिंचेच्या चटणीत भिजलेले बटाटेवडे खायला कॅन्टीनकडे धाव घेणं; ती चटणी नेहमी आमच्या मनगटांवरून ओघळायची. जिभा झोंबायच्या, डोळ्यांत पाणी यायचं, आणि तरी प्रत्येक दिवशी आम्ही पुन्हा तिकडे जायचो.

आणि भवन्स कॉलेजच्या बाहेर? अहाहा, ती सँडविचं. तेलकट, भरपूर भरलेली, अगदी हवी तशी सोनेरी भाजलेली. लेक्चर्सच्या मधल्या वेळेतला स्वातंत्र्याचा एक घास, चांगल्या रस्त्यावरच्या खाण्याची आणि रंगलेल्या गप्पांची किंमत जाणणाऱ्या मित्रमैत्रिणींसोबत वाटून खाल्लेला.

आझाद नगरमधल्या आमच्या घराजवळ तो खास प्रसिद्ध वडापावचा गाडा होता—झटपट, झणझणीत, खात्रीचा. ते केवळ खाणं नव्हतं. ती ओळख होती. माझी ओळख. एका घासात सामावलेला आमचा परिसर.

आणि आठवड्यातून एकदा, अगदी ठरल्याप्रमाणे, आमचं सगळं मोठं कुटुंब बाहेर जायचं. पेपर डोसा खायला आम्ही स्वदेशला जायचो—कुरकुरीत, टेबलाएवढा लांब, नारळाची चटणी आणि वाफाळत्या सांबारासोबत वाढलेला. प्रत्येक वेळी उत्सवासारखं वाटायचं. आणि त्यानंतर नवरंग थिएटरमध्ये चित्रपट. डोसा आणि नाट्याची ही जोड माझ्या बालपणातल्या आठवड्याअखेरीच्या दिवसांची धडधड होती.

काही आठवणी त्वचेवर पडणाऱ्या ऊबदार प्रकाशासारख्या शांतपणे उजळत राहतात.

अशीच एक आठवण म्हणजे आई—आमची शेजारीण. नेहमीच्या अर्थाने त्या नातेवाईक नसतीलही; पण अर्थपूर्ण अशा प्रत्येक अर्थाने त्या आमचं कुटुंब होत्या. एका रात्री मला झोप येत नव्हती. छातीत काहीतरी जड दाटून आलं होतं. रात्री 1 वाजता मी त्यांच्या घरी गेले. त्यांनी दार उघडलं; डोळ्यांत आश्चर्याचा लवलेश नव्हता. एकही शब्द न बोलता त्यांनी माझ्या हातात दहीभाताची वाटी दिली.

पण तो काही साधासुधा दहीभात नव्हता.

त्यांचं दही इतर कुठल्याही दह्यासारखं नव्हतं. वड्या कापता येतील इतकं घट्ट, मनाला निववेल इतकं मलईदार, आणि वर मोहरीची हलकीशी तडतड. त्या रात्री त्यांनी मला सल्ला दिला नाही. त्यांनी मला शांतता दिली. खोल, निवांत शांतता—केवळ अन्नातून व्यक्त होऊ शकेल अशा अतिशय गहिऱ्या प्रेमात गुंडाळलेली.

आणि मीही स्वयंपाक करते. नेहमीच करत आले आहे.

लोकांना खाऊ घालून मी प्रेम व्यक्त करते. त्यातूनच मी कोण आहे, हे मला आठवतं. मला कौतुक नको—फक्त तुम्ही आनंदाने खावं, एवढंच हवं. आणि माझ्या मुलाने—अहाहा, त्याने तर ही गोष्ट एखाद्या कलेसारखी पुढे नेली आहे. कोविडच्या काळात त्याने जसा स्वयंपाक केला—लझान्याचे थर रचणं, केसाडिया दुमडणं, पिझ्झा अगदी सुरुवातीपासून बनवणं—ते केवळ कौतुकास्पद नव्हतं. ते भावनिक होतं. अन्नाशी, चवीशी, काळजीशी आपलं हे जे नातं आहे, ते शिकलेलं नाही, वारशाने मिळालेलं आहे, याची त्याने आठवण करून दिली. ते आपल्या नसानसांत आहे.

देवी अन्नपूर्णेचा आशीर्वाद घेऊन मी जन्माला आले, असं ते म्हणतात.

कदाचित आले असेनही. पण ती वेगळी गोष्ट आहे.

तुमचं काय? तुमचं अन्न कोणत्या गोष्टी सांगतं? कोणत्या आठवणी जपतं? खालील टिप्पण्यांमध्ये तुमचे अनुभव सांगा—ते ऐकायला मला आवडेल.

शेवटी, अन्न हे कधीच केवळ जेवण नसतं. ती आपल्या सगळ्यांची गोष्ट असते.