સ્વાસ્થ્યપ્રદ ખોરાક જેવું કંઈ નથી

માત્ર ખોરાક, સ્વાદ અને આપણા પોતાના શરીર સાથેનો સ્વસ્થ સંબંધ છે

આપણે લેબલો પાછળ ઘેલી બનેલી દુનિયામાં જીવીએ છીએ—સુપરફૂડ્સ, ક્લીન ઈટિંગ, ડિટોક્સ ચા, રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધારનારા પદાર્થો. હવે ખોરાકને ક્રમ અપાય છે, તેનો ન્યાય તોળાય છે, તેને નૈતિકતાના રંગે રંગાય છે. અને આ બધા ઘોંઘાટની વચ્ચે ક્યાંક આપણે ખોટો પ્રશ્ન પૂછવા લાગ્યા: શું આ ખોરાક સ્વાસ્થ્યપ્રદ છે?

પણ સત્ય—જે આપણને કોઈએ પૂરતા ઊંચા અવાજે કહ્યું જ નહીં—એ આ છે:

સ્વાસ્થ્યપ્રદ ખોરાક જેવું કંઈ નથી.

કારણ કે ખોરાક પોતે નૈતિક નથી. તે સૌ માટે સારો કે ખરાબ નથી. અલગથી એકલો તે સાજા કરતો નથી. ખોરાક પોષણ બને છે—અથવા તણાવ—એનો આધાર માત્ર એના પર છે કે તેને કોણ ખાય છે, કેવી રીતે ખાય છે, ક્યારે ખાય છે અને મનની કઈ સ્થિતિમાં ખાય છે.

એકદમ “સ્વાસ્થ્યપ્રદ” ભોજન—પોષક તત્ત્વોથી સમૃદ્ધ, નિષ્ણાતોનું સમર્થન ધરાવતું, દરેક માપદંડ પર ખરું ઊતરતું—પણ જો આનંદ વિના, તણાવમાં કે પોતાનાં આંતરડાંના જૈવિક કાર્યને અનુકૂળ ન હોય એમ ખવાય, તો શરીરમાં પેટ ફૂલવું, થાક કે સોજો છોડી શકે છે. બીજી તરફ, શાંતિ, પ્રેમ, જોડાણ અને વર્તમાનમાં હાજરી સાથે ખવાયેલી કહેવાતી મોજમજા માટેની વાનગી સરળતાથી અને સંતોષથી પચી શકે છે.

સુવિખ્યાત સ્વાસ્થ્ય મનોવૈજ્ઞાનિક Dr. Elissa Epel લખે છે તેમ:

“આપણે જે ખોરાક ખાઈએ છીએ તે વિશેની આપણી માનસિકતા, આપણું શરીર તેનો ચયાપચય કેવી રીતે કરે છે તેને અસર કરે છે. તણાવ ખરેખર જ આપણે કેલરી પર કેવી રીતે પ્રક્રિયા કરીએ છીએ તે બદલી નાખે છે.”

(The Telomere Effect, 2017)

આ સિદ્ધાંત નથી—આ શરીરક્રિયાવિજ્ઞાન છે. તબીબી સાહિત્યમાં સારી રીતે નોંધાયેલો પાચનનો સેફાલિક તબક્કો દર્શાવે છે કે કોળિયો લેતાં પહેલાં જ આપણે ખોરાકની કેવી અપેક્ષા રાખીએ છીએ અને તેની સાથે લાગણીથી કેવી રીતે જોડાઈએ છીએ, તે પાચનપ્રક્રિયાઓની આખી શૃંખલાને અસર કરે છે—લાળના ઉત્પાદનથી લઈને ઉત્સેચકોના સ્રાવ અને પોષક તત્ત્વોના શોષણ સુધી.

ખોરાક પોતે બદલાયો નથી. પણ તેની આસપાસનો સંદર્ભ બદલાયો છે.

એટલે જ ખાનારી વ્યક્તિના સંદર્ભ વિના “સ્વાસ્થ્યપ્રદ ખોરાક”નો વિચાર અર્થહીન બની જાય છે. એવોકાડો એક વ્યક્તિના હૃદય માટે સારું હોઈ શકે, પણ બીજી વ્યક્તિના આંતરડાંમાં તકલીફ ઊભી કરી શકે. ફણગાવેલાં બીજ અમુક લોકો માટે વિષહરણ કરનારાં હોઈ શકે, પણ નબળા જઠરાગ્નિવાળા કોઈ માટે અપાચ્ય હોઈ શકે. દૂધ અને દૂધની બનાવટો એક માટે સંપૂર્ણ ખોરાક હોઈ શકે અને બીજામાં લાંબા ગાળાની સાઇનસની સમસ્યાઓ ઉશ્કેરનાર હોઈ શકે. આ વિરોધાભાસો એકબીજાને રદ કરતા નથી. તે એક વધુ ઊંડું સત્ય ઉજાગર કરે છે:

એવો કોઈ ખોરાક નથી જે સૌ માટે સ્વાસ્થ્યપ્રદ હોય. માત્ર એવો ખોરાક છે જે તમારા માટે યોગ્ય છે—આ શરીરમાં, આ ઋતુમાં, તમારા જીવનની આ ક્ષણે.

વિશ્વની સૌથી જૂની ચિકિત્સાપદ્ધતિઓમાંની એક આયુર્વેદે પણ સ્વાસ્થ્યને એક જ માપમાં બાંધવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. તેણે હંમેશાં પૂછ્યું:

કોણ ખાઈ રહ્યું છે?

ક્યારે?

કયા આશયથી?

રસ (સ્વાદ), વીર્ય (પ્રભાવશક્તિ), વિપાક (પાચન પછીની અસર) અને અગ્નિ (જઠરાગ્નિ)ના કેવા સંતુલન સાથે?

દાયકાઓ સુધી સૌ માટે એકસરખાં સૂચનો આગળ ધપાવ્યા પછી આધુનિક વિજ્ઞાન હવે આ સમજ સુધી પહોંચવા લાગ્યું છે. 2015માં, ઇઝરાયેલની Weizmann Instituteના Eran Segal અને Eran Elinavનો Cellમાં પ્રકાશિત થયેલો એક પથપ્રદર્શક અભ્યાસ દર્શાવતો હતો કે એકદમ સરખા ખોરાક પ્રત્યે પણ લોકોની રક્તશર્કરાની પ્રતિક્રિયાઓ ખૂબ જ અલગ હોઈ શકે છે—બ્રાઉન રાઇસ કે ટમેટાં જેવા “સ્વાસ્થ્યપ્રદ” ખોરાક પ્રત્યે પણ.

“એક વ્યક્તિનું સુપરફૂડ બીજી વ્યક્તિની રક્તશર્કરામાં ઉછાળો છે.”

(Personalized Nutrition by Prediction of Glycemic Responses, Cell, 2015)

આના સૂચિતાર્થો મૂળભૂત માન્યતાઓ બદલી નાખનારા છે: કોઈ સર્વસામાન્ય ચાર્ટ નથી, કોઈ સંપૂર્ણ આહાર નથી, કોઈ એવો ખોરાક નથી જે બધાને માટે સ્વાસ્થ્યપ્રદ હોય.

તો હવે શું?

આપણે ખોરાકને નૈતિકતાના ત્રાજવે તોળવાનું બંધ કરીએ અને તેની સાથે સંબંધ બાંધવાનું શરૂ કરીએ. આપણે શરીરને સાંભળીએ, લેબલને નહીં. કાગળ પર જે સારું છે તેની પાછળ દોડવાનું બંધ કરીએ અને વ્યવહારમાં શું સારું લાગે છે તેની નોંધ લેવા લાગીએ. આપણે સ્વાદને, સંસ્કૃતિને, યાદોને, લાગણીઓને જગ્યા આપીએ. આપણે એવું ભોજન પસંદ કરીએ જે જીવંત, સંતોષદાયક, લયબદ્ધ અને માયાળુ લાગે. આપણામાંના એ હિસ્સાનો આદર કરીએ જેને પ્રયોગશાળામાં નહીં, પણ ઘરમાં ખાવું છે.

કારણ કે પોષણ ક્યારેય માત્ર એક આંકડો નહોતું. તે એક અનુભવ હતું—અને આજે પણ છે.

“તમે જે ખોરાક ખાઓ છો તે દવાનું સૌથી સલામત અને સૌથી શક્તિશાળી સ્વરૂપ હોઈ શકે છે, અથવા ઝેરનું સૌથી ધીમું સ્વરૂપ.”

— Ann Wigmore

પણ એ દવા કે ઝેર ક્યારેય માત્ર ઘટકોમાં હોતું નથી. તે લયમાં, આશયમાં, સ્વાદમાં અને આપણે આપણા શરીર પર મૂકતા વિશ્વાસમાં હોય છે.

સ્વાસ્થ્યપ્રદ ખોરાક જેવું કંઈ નથી.

માત્ર એક સ્વસ્થ માનવી છે—પોતાની સાથે તાલમેળમાં, જાગૃત, પોતાનાં આંતરડાંની સમજ સાથે જોડાયેલો.

માત્ર એક સ્વસ્થ મન છે, જે શરીરને ખવડાવતાં પહેલાં થોભે છે, જે લાદવાને બદલે સાંભળે છે, જે સમજે છે:

પોતાના શરીર માટે આનંદ આપતી પસંદગીઓ કરવી એ વૈભવ નથી—તે આપણી પ્રાથમિક જવાબદારી છે.

કારણ કે આ તમારું શરીર છે. તમારાં આંતરડાં. તમારું જીવન.

અને જો તમારી થાળીમાં આનંદ નથી, તમારા કોળિયામાં સ્વાદ નથી, તમારાં આંતરડાં પર વિશ્વાસ નથી—

તો કોઈ સુપરફૂડ, કોઈ સપ્લિમેન્ટ, કોઈ ભોજનયોજના ક્યારેય તમને પૂર્ણતાનો અનુભવ કરાવી શકશે નહીં.