आरोग्यदायी अन्न असे काही नसते

असते ते फक्त अन्न, चव आणि आपल्या स्वतःच्या शरीराशी निरोगी नाते

आपण लेबलांच्या वेडाने पछाडलेल्या जगात राहतो—सुपरफूड्स, क्लीन ईटिंग, डिटॉक्स चहा, रोगप्रतिकारशक्ती वाढवणारे पदार्थ. आता अन्नाला क्रमांक दिले जातात, त्याचा निवाडा केला जातो, त्याला नैतिकतेचे माप लावले जाते. आणि या सगळ्या गोंगाटात कुठेतरी आपण चुकीचा प्रश्न विचारू लागलो: हे अन्न आरोग्यदायी आहे का?

पण सत्य—जे आपल्याला कोणी पुरेशा ठामपणे सांगितले नाही—हे आहे:

आरोग्यदायी अन्न असे काही नसते.

कारण अन्न, स्वतःहून, नैतिक नसते. ते सर्वांसाठीच चांगले किंवा वाईट नसते. बाकी सर्वांपासून वेगळे काढून पाहिल्यास ते उपचारकारी नसते. ते कोण खात आहे, कसे खात आहे, कधी खात आहे आणि कोणत्या मनःस्थितीत खात आहे, यावरच अन्न पोषण बनते—की ताण—हे ठरते.

अगदी “आरोग्यदायी” जेवण—पोषक घटकांनी समृद्ध, तज्ज्ञांनी मान्यता दिलेले, प्रत्येक निकष पूर्ण करणारे—हेही आनंदाविना, तणावात किंवा स्वतःच्या आतड्यांच्या जीवशास्त्राशी विसंगत पद्धतीने खाल्ले, तर शरीर फुगल्यासारखे, थकलेले किंवा दाहग्रस्त राहू शकते. उलट, तथाकथित चंगळवादी पदार्थ शांतपणे, प्रेमाने, जोडलेपणाने आणि त्या क्षणी पूर्ण उपस्थित राहून खाल्ला, तर तो सहजतेने आणि समाधानाने पचू शकतो.

सुप्रसिद्ध आरोग्य मानसशास्त्रज्ञ Dr. Elissa Epel लिहितात त्याप्रमाणे:

“आपण खात असलेल्या अन्नाबद्दलची आपली मनोवृत्ती शरीर त्याचे चयापचय कसे करते यावर प्रभाव टाकते. तणाव अक्षरशः आपण उष्मांकांवर प्रक्रिया कशी करतो ते बदलतो.”

(The Telomere Effect, 2017)

हा सिद्धांत नाही—हे शरीरक्रियाशास्त्र आहे. वैद्यकीय साहित्यात व्यवस्थित नोंदवलेला पचनाचा मस्तिष्कीय टप्पा दाखवतो की घास घेण्यापूर्वीच आपण अन्नाची अपेक्षा कशी करतो आणि त्याच्याशी भावनिक नाते कसे जोडतो, याचा पचनप्रक्रियांच्या संपूर्ण साखळीवर परिणाम होतो—लाळेच्या निर्मितीपासून विकरांच्या स्रवणापर्यंत आणि पोषक घटकांच्या शोषणापर्यंत.

अन्न स्वतः बदललेले नाही. पण त्याभोवतीचा संदर्भ बदलला आहे.

म्हणूनच खाणाऱ्या व्यक्तीचा संदर्भ नसताना “आरोग्यदायी अन्न” ही कल्पना अर्थहीन होते. अवोकॅडो एका व्यक्तीच्या हृदयासाठी आरोग्यदायी असू शकतो, पण दुसरीच्या आतड्यांत अस्वस्थता निर्माण करू शकतो. अंकुर काहींसाठी विषद्रव्ये दूर करणारे असू शकतात, पण मंद जठराग्नी असलेल्या व्यक्तीसाठी अपचनीय असू शकतात. दुग्धजन्य पदार्थ एकासाठी पूर्ण अन्न असू शकतात आणि दुसऱ्यासाठी दीर्घकालीन सायनसच्या समस्यांना चालना देणारे. हे विरोधाभास एकमेकांना रद्द करत नाहीत. ते एक अधिक सखोल सत्य उघड करतात:

सर्वांसाठीच आरोग्यदायी असे कोणतेही अन्न नाही. असते ते फक्त तुमच्यासाठी योग्य अन्न—या शरीरात, या ऋतूत, तुमच्या आयुष्याच्या या क्षणी.

जगातील सर्वांत जुन्या वैद्यकपद्धतींपैकी एक असलेल्या आयुर्वेदानेही आरोग्याचे सार्वत्रिकीकरण नाकारले. त्याने नेहमी विचारले:

कोण खात आहे?

कधी?

कोणत्या हेतूने?

रस (चव), वीर्य (सामर्थ्य), विपाक (पचनानंतरचा परिणाम) आणि अग्नी (जठराग्नी) यांच्या कोणत्या समतोलासह?

सर्वांना एकच सल्ला लागू करण्याचा अनेक दशके आग्रह धरल्यानंतर आधुनिक विज्ञान आता याच्या जवळ येऊ लागले आहे. 2015 मध्ये, इस्रायलमधील Weizmann Institute येथील Eran Segal आणि Eran Elinav यांनी Cell मध्ये प्रकाशित केलेल्या एका पथदर्शी अभ्यासातून दिसले की अगदी तेच पदार्थ खाल्ल्यानंतरही लोकांच्या रक्तातील साखरेचे प्रतिसाद प्रचंड वेगळे असू शकतात—तपकिरी तांदूळ किंवा टोमॅटोसारखे “आरोग्यदायी” पदार्थ असले तरीही.

“एकाचे सुपरफूड म्हणजे दुसऱ्याच्या रक्तातील साखरेची उसळी.”

(Personalized Nutrition by Prediction of Glycemic Responses, Cell, 2015)

यातून निघणारे निष्कर्ष मूलगामी आहेत: सर्वांना लागू होणारा तक्ता नाही, परिपूर्ण आहार नाही, सर्वांसाठी आरोग्यदायी असे अन्न नाही.

मग आता काय?

आपण अन्नाला नैतिकतेचे माप लावणे थांबवतो आणि त्याच्याशी नाते बांधू लागतो. आपण शरीराचे ऐकतो, लेबलचे नाही. कागदावर चांगले दिसणाऱ्या गोष्टींच्या मागे धावणे थांबवतो आणि प्रत्यक्षात काय चांगले वाटते याकडे लक्ष देऊ लागतो. आपण चवीला, संस्कृतीला, आठवणींना, भावनांना जागा देतो. आपण जिवंतपणा जाणवणारी, समाधान देणारी, लयबद्ध आणि जिव्हाळ्याची जेवणे निवडतो. आपल्यातील ज्या भागाला प्रयोगशाळेत नव्हे तर घरात जेवायचे आहे, त्याचा आपण सन्मान करतो.

कारण तनमनाचे पोषण कधीच केवळ आकडा नव्हते. तो एक अनुभव होता—आणि आजही आहे.

“तुम्ही खात असलेले अन्न हे एकतर औषधाचे सर्वांत सुरक्षित आणि सर्वांत शक्तिशाली रूप असू शकते, किंवा विषाचे सर्वांत संथ रूप.”

— Ann Wigmore

पण ते औषध किंवा विष कधीच फक्त घटकांत नसते. ते लयीत, हेतूत, चवीत आणि आपण आपल्या शरीरावर ठेवलेल्या विश्वासात असते.

आरोग्यदायी अन्न असे काही नसते.

असतो तो फक्त निरोगी माणूस—स्वतःशी ताळमेळ साधलेला, जागरूक, आपल्या आतड्यांच्या शहाणपणाशी जोडलेला.

असते ते फक्त निरोगी मन, शरीराला अन्न देण्यापूर्वी थांबणारे, लादण्याऐवजी ऐकणारे, हे समजणारे:

आपल्या स्वतःच्या शरीरासाठी आनंददायी निवडी करणे ही चैनीची गोष्ट नाही—ती आपली प्राथमिक जबाबदारी आहे.

कारण हे तुमचे शरीर आहे. तुमची आतडी. तुमचे आयुष्य.

आणि तुमच्या ताटात आनंद नसेल, घासात चव नसेल, स्वतःच्या आतड्यांवर विश्वास नसेल—

तर कोणतेही सुपरफूड, कोणताही पूरक आहार, कोणताही भोजन आराखडा तुम्हाला कधीही पूर्णत्वाची अनुभूती देऊ शकणार नाही.