ડૉક્ટરો ભગવાન નથી — અને તેઓ વધુ સારી રીતે જાણતા નથી

એક પુરુષને ઊંચા કોલેસ્ટેરોલનું નિદાન થાય છે. ડૉક્ટર પૂછતા નથી કે તે શું ખાય છે, કેવી રીતે ઊંઘે છે કે વર્ષોનો લાગણીજન્ય તણાવ વેઠી રહ્યો છે કે કેમ. સોજા, ચેતાતંત્રના અસંતુલન કે લાંબા ગાળે સાજા થવાની કોઈ વાત જ નથી. તેને બસ એક ગોળી પકડાવી દેવાય છે અને આંકડો કાબૂમાં રાખવાનું કહેવાય છે.

થોડા મહિના પછી તે વાતો ભૂલવા લાગે છે. તે ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી શકતો નથી. તેને પોતાના જ મગજમાં કોઈ અજાણ્યો હોવાનો અનુભવ થાય છે. જ્યારે તે એક મહિલા ન્યુરોલોજિસ્ટ પાસે જાય છે, ત્યારે તે તેને પહેલો પ્રશ્ન પૂછે છે, “શું તમે કોલેસ્ટેરોલની દવા લો છો?” જવાબ હા છે. તેમનો પ્રતિભાવ સરળ છે: “સંભવતઃ એ જ કારણ છે. તે લેવાનું બંધ કરો.”

આ છે વિખંડિત ચિકિત્સાની મૂક હિંસા. એવી વ્યવસ્થા જે લક્ષણોને અલગ પાડે છે, અંગોને અલગ-અલગ દવા આપે છે અને તમારા બાકીના અસ્તિત્વ સાથે શું થાય છે તેની જવાબદારી ક્યારેય લેતી નથી. હૃદયરોગનિષ્ણાત તમારા હૃદય પર ધ્યાન આપે છે. ન્યુરોલોજિસ્ટ તમારા મગજ પર. એન્ડોક્રિનોલોજિસ્ટ તમારા હોર્મોન્સ પર. પણ એક સંપૂર્ણ વ્યક્તિ તરીકે તમારી જવાબદારી કોઈની નથી.

આ સંયોગ નથી—આ રચનાની ખામી છે. અને જ્યાં સુધી તમે આ બાબતે જાગશો નહીં, ત્યાં સુધી તેની કિંમત ચૂકવશો.

સમસ્યા એ નથી કે ડૉક્ટરો દુર્ભાવનાવાળા છે. સમસ્યા એ છે કે તેમને સમસ્યાઓની સારવાર કરવાની તાલીમ મળે છે, લોકોની નહીં. મોટાભાગનું તબીબી શિક્ષણ ડૉક્ટરોને આઘાત, પોષણ, આંતરડાં-મગજનું જોડાણ કે દીર્ઘકાલીન તણાવની લાંબા ગાળાની અસરો સમજવા સક્ષમ બનાવતું નથી. તે તેમને શીખવતું નથી કે લાગણીઓ દબાવવાથી સોજો કેવી રીતે થાય છે. તે તેમને એ શોધવા કહેતું નથી કે તમારા શરીરમાં રોગ કેમ વિકસ્યો—તે માત્ર લક્ષણ દબાવી દેવાની તાલીમ આપે છે.

એટલે આપણે એક વિચિત્ર, જોખમી ચક્રમાં ફસાઈએ છીએ. એક દવા તમારું કોલેસ્ટેરોલ ઘટાડે છે, પણ તમારી યાદશક્તિને નુકસાન કરે છે. બીજી તમને ઊંઘવામાં મદદ કરે છે, પણ તમારાં આંતરડાંનો વિનાશ કરે છે. ચાર્ટ પર એક આંકડો વધુ સારો દેખાય છે, પણ તમારું જીવન વધુ ખરાબ લાગે છે. અને સૌથી મહત્ત્વનો પ્રશ્ન કોઈ પૂછતું નથી: સૌથી પહેલાં આ થઈ જ કેમ રહ્યું છે?

મોટાભાગના લોકો ક્યારેય પૂછતા નથી. તેમને ખબર જ નથી કે તેઓ પૂછી શકે છે. તેમને પાલન કરવાનું શીખવાય છે, તપાસ કરવાનું નહીં. એવું માની લેવાનું કે નિષ્ણાત સૌથી વધુ જાણે છે—તેમનું પોતાનું શરીર ચીસો પાડીને તેનાથી વિરુદ્ધ કહી રહ્યું હોય ત્યારે પણ. તેમને કહેવાય છે કે પ્રશ્ન પૂછવો અનાદર છે, વિકલ્પો જોખમી છે અને ચૂપચાપ સહન કરવું એ જવાબદાર વર્તન છે.

પણ તૂટેલી વ્યવસ્થામાં આંધળો વિશ્વાસ એ જવાબદારી નથી. તે ટાળવૃત્તિ છે.

તમારા શરીરમાં રહેનાર તમે એકલા જ છો. આડઅસરો તમે અનુભવો છો, તણાવ તમે ઝીલો છો અને પરિણામો તમે વેઠો છો. એટલે કડીઓ જોડવાનું કામ તમારું છે—તમારા ડૉક્ટરનું નહીં.

એનો અર્થ છે લક્ષણોની રાહતથી આગળ જઈને મૂળ તરફ જોવાનું શરૂ કરવું. એનો અર્થ છે માત્ર દવાનાં પ્રિસ્ક્રિપ્શનો નહીં, પણ પેટર્ન પર ધ્યાન આપવું. એનો અર્થ છે તમારા સ્વાસ્થ્યને માત્ર લૅબ રિપોર્ટ અને સારવારયોજના પૂરતું સીમિત કરવાનો ઇનકાર કરવો. સાજા થવું સત્તા સોંપી દેવાથી આવતું નથી—તે શરૂ થાય છે જ્યારે તમે સત્તા પાછી મેળવો છો.

આ ડૉક્ટરોને નકારવાની હાકલ નથી. આ નિષ્ક્રિય આજ્ઞાપાલનને નકારવાની હાકલ છે. ડૉક્ટરો તમને માર્ગદર્શન, ટેકો અને માહિતી આપી શકે છે. પણ તમારા શરીર વિશેનો અંતિમ શબ્દ તેઓ નથી. તેઓ એક દૃષ્ટિકોણ આપે છે—આખું ચિત્ર નહીં. અને જો તમે એ ભૂલી જશો, તો તમારું સ્વાસ્થ્ય એવી વ્યવસ્થા સંભાળશે જે ક્યારેય સાજા કરવા માટે રચાઈ જ નહોતી—તે નિયંત્રણ કરવા, દબાવવા અને આગળના કેસ તરફ વળી જવા માટે રચાઈ હતી.

આપણે તબીબી નિર્ભરતાને એટલી હદે સામાન્ય માની લીધી છે કે હવે પોતાની જાતને પ્રશ્નો પૂછવા પણ ક્રાંતિકારી લાગે છે. પણ સત્ય સરળ છે: તમારા સ્વાસ્થ્યની તરફેણ તમે કરી શકો તેમ બીજું કોઈ કરી શકે નહીં. તમે વધુ જાણો છો એટલે નહીં—પણ તમે વધુ અનુભવો છો એટલે. અને એ અનુભવ પણ માહિતી છે. તેનું મહત્ત્વ છે. દરેક તબીબી વાતચીતમાં તેને અવાજ મળવો જોઈએ.

એક જીવન. એક મગજ. તેને યોગ્ય રીતે જીવવાની એક તક.

જેને માત્ર તમે જ પૂરેપૂરું સમજી શકો છો તેનું રક્ષણ બીજું કોઈ કરે તેની રાહ જોવાનું બંધ કરો.