डॉक्टर देव नाहीत — आणि त्यांना अधिक चांगले कळत नाही

एका पुरुषाला कोलेस्टेरॉल वाढल्याचे निदान होते. तो काय खातो, कसा झोपतो किंवा अनेक वर्षांचा भावनिक तणाव घेऊन जगतो आहे का, हे डॉक्टर विचारत नाहीत. दाह, मज्जासंस्थेतील असंतुलन किंवा दीर्घकाळात बरे होणे यांचा उल्लेखही होत नाही. त्याच्या हातात फक्त एक गोळी दिली जाते आणि तो आकडा नियंत्रणात ठेवायला सांगितले जाते.

काही महिन्यांनी तो गोष्टी विसरू लागतो. त्याचे लक्ष लागत नाही. स्वतःच्याच डोक्यात त्याला परक्यासारखे वाटते. तो मज्जारोगतज्ज्ञ महिलेला भेटतो, तेव्हा ती पहिला प्रश्न विचारते, “तुम्ही कोलेस्टेरॉलचे औषध घेत आहात का?” उत्तर होकारार्थी असते. तिचे उत्तर साधे असते: “बहुधा तेच कारण असावे. ते घेणे थांबवा.”

ही तुकड्यांत विभागलेल्या वैद्यकाची मूक हिंसा आहे. अशी व्यवस्था जी लक्षणे वेगळी काढते, अवयवांना वेगवेगळे समजून औषधे देते आणि तुमच्या उर्वरित शरीराचे काय होते याची जबाबदारी कधीच घेत नाही. हृदयरोगतज्ज्ञ तुमच्या हृदयावर लक्ष केंद्रित करतो. मज्जारोगतज्ज्ञ तुमच्या मेंदूवर. अंतःस्रावतज्ज्ञ तुमच्या संप्रेरकांवर. पण तुमची एक संपूर्ण व्यक्ती म्हणून जबाबदारी कोणाचीच नसते.

हा अपघात नाही—हा रचनेतील दोष आहे. आणि त्याची जाणीव करून घेतली नाही, तर किंमत तुम्हालाच मोजावी लागेल.

डॉक्टर दुष्ट हेतूचे आहेत ही समस्या नाही. समस्या ही आहे की त्यांना समस्यांवर उपचार करण्याचे प्रशिक्षण दिले जाते, माणसांवर नाही. बहुतेक वैद्यकीय शिक्षण डॉक्टरांना आघात, पोषण, आतडी-मेंदू संबंध किंवा दीर्घकालीन तणावाचे दीर्घकालीन परिणाम समजून घेण्यासाठी सक्षम करत नाही. भावनांचे दमन दाह कसा निर्माण करते हे ते शिकवत नाही. तुमच्या शरीराला आजार का झाला याचा शोध घ्यायला ते सांगत नाही—ते फक्त लक्षण दडपण्याचे प्रशिक्षण देते.

म्हणून आपण एका विचित्र, धोकादायक चक्रात अडकतो. एक औषध तुमचे कोलेस्टेरॉल कमी करते पण स्मरणशक्तीला हानी पोहोचवते. दुसरे तुम्हाला झोपायला मदत करते पण आतड्यांचा नाश करते. तक्त्यातला एक आकडा चांगला दिसतो, पण तुमचे आयुष्य अधिक वाईट वाटते. आणि सर्वांत महत्त्वाचा प्रश्न कोणीच विचारत नाही: मुळात हे का घडत आहे?

बहुतेक लोक कधीच विचारत नाहीत. आपण विचारू शकतो हेच त्यांना माहीत नसते. त्यांना पालन करायला शिकवले जाते, शोध घ्यायला नाही. तज्ज्ञालाच सर्वांत चांगले कळते असे गृहीत धरायला—स्वतःचे शरीर ओरडून वेगळे काही सांगत असतानाही. प्रश्न विचारणे म्हणजे अनादर, पर्याय धोकादायक असतात आणि गप्प राहून सहन करणे हीच जबाबदार वागणूक, असे त्यांना सांगितले जाते.

पण बिघडलेल्या व्यवस्थेवर आंधळा विश्वास ठेवणे म्हणजे जबाबदारी नाही. ती टाळाटाळ आहे.

तुमच्या शरीरात राहणारे तुम्हीच एकटे आहात. दुष्परिणाम जाणवतात ते तुम्हालाच, तणाव शोषून घेता तुम्हीच आणि परिणामही तुम्हीच वाहता. म्हणून या गोष्टींचे धागे जोडणे हे तुमचे काम आहे—तुमच्या डॉक्टरांचे नाही.

याचा अर्थ लक्षणांपासून मिळणाऱ्या आरामापलीकडे जाऊन मुळाकडे पाहायला सुरुवात करणे. याचा अर्थ फक्त औषधांच्या चिठ्ठ्यांकडे नव्हे, तर वारंवार दिसणाऱ्या नमुन्यांकडे लक्ष देणे. याचा अर्थ तुमचे आरोग्य प्रयोगशाळेचे अहवाल आणि उपचारांचे आराखडे एवढ्यापुरते मर्यादित करायला नकार देणे. अधिकार दुसऱ्याच्या हाती सोपवल्याने बरे होता येत नाही—तो स्वतःकडे परत घेतल्यावर बरे होण्याची सुरुवात होते.

हे डॉक्टरांना नाकारण्याचे आवाहन नाही. हे निष्क्रिय आज्ञापालन नाकारण्याचे आवाहन आहे. डॉक्टर तुम्हाला मार्गदर्शन, आधार आणि माहिती देऊ शकतात. पण तुमच्या शरीराविषयी त्यांचा शब्द अंतिम नाही. ते एक दृष्टिकोन देतात—संपूर्ण चित्र नाही. आणि हे तुम्ही विसरलात, तर तुमचे आरोग्य अशी व्यवस्था हाताळेल जी बरे करण्यासाठी कधी बनवलीच नव्हती—ती नियंत्रण ठेवण्यासाठी, दडपण्यासाठी आणि पुढच्या रुग्णाच्या प्रकरणाकडे वळण्यासाठी बनवली होती.

आपण वैद्यकीय अवलंबित्व इतक्या प्रमाणात सामान्य मानले आहे की स्वतःचा शोध घेणे आता क्रांतिकारक वाटते. पण सत्य सोपे आहे: तुमच्या आरोग्याची बाजू तुम्ही जशी मांडू शकता तशी कोणीच मांडू शकत नाही. तुम्हाला अधिक माहीत आहे म्हणून नव्हे—तर तुम्हाला अधिक जाणवते म्हणून. आणि ती जाणीव म्हणजे माहिती आहे. तिला महत्त्व आहे. प्रत्येक वैद्यकीय संभाषणात तिला आवाज मिळायलाच हवा.

एक आयुष्य. एक मेंदू. ते योग्य करण्याची एक संधी.

जे फक्त तुम्हीच पूर्णपणे समजू शकता, त्याचे रक्षण दुसरे कोणी करेल याची वाट पाहणे थांबवा.