મૂંગો સરમુખત્યાર: સાથીઓના દબાણે આપણી થાળી પર કેવી રીતે કબજો કર્યો

આપણે ખોરાક નથી ખાઈ રહ્યાં. આપણે બીજાની મંજૂરી ખાઈ રહ્યાં છીએ.

આપણામાંના મોટાભાગના લોકો પોતાનું ભોજન પસંદ નથી કરતા. આપણું સામાજિક વર્તુળ કરે છે. આપણું કાર્યસ્થળ કરે છે. આપણી સોશિયલ મીડિયા ફીડ કરે છે. દરેક વખતે જ્યારે આપણે કાંટો ઊંચકીએ છીએ, ત્યારે મનમાં એક મૂંગો સવાલ પૂછીએ છીએ: શું આનાથી હું તેમની વચ્ચે સ્વીકારાઈશ?

આ સાથીઓના દબાણ જેવું નથી લાગતું. સંસ્કૃતિ જેવું લાગે છે. રોજિંદી રીત જેવું. ઉજવણી જેવું. પણ સાથીઓનું દબાણ આપણા સમયનું સૌથી વધુ સ્વીકારાયેલું વ્યસન છે — કારણ કે તે જોડાણનો મુખવટો પહેરે છે.

આપણે કહીએ છીએ કે આપણને જે ગમે છે તે ખાઈએ છીએ. પણ ખરેખર થોભીને નજીકથી જોઈએ, તો આપણને દેખાય: આપણે એવું ખાઈએ છીએ જેની ટીકા નહીં થાય. જે આપણને સૌમાં જુદાં નહીં પાડે. જેને અનુસરતાં આપણે શીખ્યાં છીએ એ લખેલી પટકથાને જે પડકારશે નહીં. અને વિજ્ઞાન આને સમર્થન આપે છે.

Indian Council of Medical Research (2022) સાથીઓના પ્રભાવને આપણે કેવી રીતે ખાઈએ છીએ તે પાછળનાં સૌથી પ્રબળ પરિબળોમાંનું એક ગણાવે છે. National Institute of Nutrition (2021)ને જાણવા મળ્યું કે પોતાના સ્વાસ્થ્યની જરૂરિયાતો પૂરી કરવા કરતાં સમૂહમાં ભળી જવા માટે આપણે આહારમાં ફેરફાર કરીએ તેની શક્યતા બમણી છે. સ્વીકાર મેળવવા માટે પોતાના શરીર સાથે દગો કરવાની બમણી શક્યતા.

અને આ નાની ઉંમરથી શરૂ થાય છે. IIPHના 2023ના એક અભ્યાસે દર્શાવ્યું કે 60%થી વધુ કિશોરો સોશિયલ મીડિયા પર જે જુએ છે તેના કારણે પોતાનો આહાર બદલે છે. એ તેમના શરીર માટે યોગ્ય છે એટલે નહીં. પણ એ અલ્ગોરિધમ માટે યોગ્ય છે એટલે.

આપણે ભૂખથી નથી ખાતાં. ટેવથી ખાઈએ છીએ. દબાણથી. જુદાં તરી આવવાના ડરથી.

બીજાઓ સાથે લીધેલું છેલ્લું ભોજન યાદ કરો. આપણે ખરેખર જે જોઈતું હતું તે મંગાવ્યું — કે જેનાથી સૌમાં ભળી જવાય તે? પેટ ભરાયું ત્યારે ખાવાનું બંધ કર્યું — કે ટેબલ ખાલી થયું ત્યારે? પોતાની પસંદગી પર ગર્વ થયો — કે કોઈએ તેના પર ટિપ્પણી ન કરી એટલે રાહત થઈ?

સાથીઓનું દબાણ ચેતવણીનાં ચિહ્નો સાથે નથી આવતું. તે સ્મિત સાથે ધરવામાં આવેલી મીઠાઈ બનીને આવે છે. આપણે ન જોઈતો હોય એવો બીજો ડ્રિંક બનીને. ન ખાઈએ તો અપરાધભાવ થાય એવી જન્મદિવસની કેક બનીને. આપણે ના પાડીએ ત્યારે મૌન બનીને અને ઝૂકી જઈએ ત્યારે હાસ્ય બનીને આવે છે.

આપણે ભૂખનો અભિનય કરીએ છીએ. પસંદગીઓની નકલ કરીએ છીએ. મન મૂકીને વધુ ખાવાનાં વખાણ કરીએ છીએ. બીજાના ચુકાદાથી ડરીએ છીએ. અને આ અસ્તવ્યસ્તતાને એટલી સામાન્ય બનાવી દીધી છે કે હવે તેને “સામાન્ય રીતે ખાવું” કહીએ છીએ.

પણ આ સામાન્ય નથી — આ સામૂહિક રીતે પોતાનાથી વિખૂટા પડવું છે. અને તેની કિંમત આપણે ચૂકવી રહ્યાં છીએ.

PHFI (2023) મુજબ, ભારતમાં સ્થૂળતા ત્રણ દાયકામાં 200%થી વધુ વધી ગઈ છે. આંતરડાંની સમસ્યાઓ, લાગણીવશ ખાવું, ખોરાક અંગેનો અપરાધભાવ — આ હવે રોજિંદા શબ્દો છે, ચેતવણીનાં ચિહ્નો નહીં. અને આ બધાની નીચે એક સાદું સત્ય છે: આપણા શરીરમાં શું જાય તે બીજાને નક્કી કરવા દઈએ ત્યારે આપણે એ એક અવાજથી વિખૂટા પડીએ છીએ જે ખરેખર જાણે છે કે આપણને શું જોઈએ છે — આપણો પોતાનો અવાજ.

સમૂહમાં ખાઈએ ત્યારે આપણે વધારે ખાઈએ છીએ. સંશોધન દર્શાવે છે કે માત્ર સામાજિક સંદર્ભને કારણે જ 30% સુધી વધારે. બીજાઓ બેફામ ખાય ત્યારે આપણે પણ બેફામ ખાઈએ છીએ. બીજાઓ ખાવા પર બંધનો મૂકે ત્યારે આપણે પણ મૂકીએ છીએ. આપણે તેને ઉજવણી કે શિસ્ત કહીએ છીએ — પણ તે નકલ છે.

અને આ માત્ર શારીરિક નથી. ભાવનાત્મક પણ છે. દરેક વખતે જ્યારે દબાણથી ખાઈએ છીએ, ત્યારે પોતાની જાત પરના વિશ્વાસને થોડો થોડો ઘસતા જઈએ છીએ. આપણાં આંતરડાં માત્ર ખોરાક નથી પચાવતાં — સંકેતો પણ પચાવે છે. અને આપણે તેમને જે ખવડાવીએ છીએ તેમાંનું મોટાભાગનું મૂંઝવણ છે.

ખોરાક વ્યક્તિગત હોવો જોઈએ. આત્મીય. સહજ સમજથી પસંદ કરેલો. તેના બદલે તે પ્રદર્શનકલા બની ગયો છે — કેમેરા માટે ઘડાયેલો, વલણોની ચાળણીમાંથી ગાળેલો, શરમથી બચવા માટે રચાયેલો.

તો આ ચક્ર તોડવું કેવી રીતે?

આપણે ધ્યાન આપવાથી શરૂઆત કરીએ. એક ભોજન. એક નિર્ણય. પ્રામાણિકતાની એક ક્ષણ. હું આ ખાઉં છું કારણ કે મારે ખાવું છે — કે કારણ કે મારે પોતાની પસંદગીનો ખુલાસો નથી કરવો?

મનથી ના હોય ત્યારે આપણે ના કહીએ. આપણું શરીર હા કહે ત્યારે આપણે હા કહીએ. આવેગ અને ક્રિયા વચ્ચેનો વિરામ ફરી પોતાનો બનાવીએ. પોતાને યાદ અપાવીએ: પોતાને પોષવા માટે આપણને કોઈની પરવાનગીની જરૂર નથી.

આ બંડની વાત નથી. જવાબદારીની વાત છે. કારણ કે ખોરાક સાથેનો પોતાનો સંબંધ પાછો મેળવીએ ત્યારે આપણે પોતાની પસંદગી કરવાની સત્તા પણ પાછી મેળવીએ છીએ. શું સ્વીકાર્ય છે એ પૂછવાનું છોડીને શું યોગ્ય છે એ પૂછવાનું શરૂ કરીએ — આપણા માટે.

અને એ સવાલમાં જ બધું સમાયેલું છે.

કારણ કે જે દિવસે આપણે “શું તેઓ મંજૂર કરશે?” પૂછવાનું બંધ કરીએ છીએ, એ જ દિવસે “આ પછી હું મારા શરીરમાં સારું અનુભવીશ?” પૂછવાનું શરૂ કરીએ છીએ. એ જ પરિવર્તન છે. એ જ ક્રાંતિ છે.

તેમને ચુકાદા આપવા દો. તેમને વિચારમાં પડવા દો. તેમને ભલે લાગે કે આપણે “બહુ ચૂંટીચૂંટીને પસંદ કરનારાં,” “બહુ ગંભીર,” “બહુ જુદાં” છીએ.

કારણ કે આપણે અહીં સહેલાઈથી ખુશ કરી શકાય એવાં બનવા નથી આવ્યાં. આપણે જીવંત અનુભવવા આવ્યાં છીએ.

અને જો હજી પણ જુદી પસંદગી કરતાં ડર લાગતો હોય, તો શાંતિથી મનન કરવા માટે આ એક છેલ્લું સત્ય છે:

આપણા શરીરમાં બીજું કોઈ નથી જીવતું. એટલે આપણે શું ખાઈએ તે પસંદ કરવાનો અધિકાર પણ બીજા કોઈને નથી.