मूक हुकूमशहा: समवयस्कांच्या दबावाने आपल्या ताटावर कसा ताबा मिळवला

आपण अन्न खात नाही. आपण मान्यता खात आहोत.

आपल्यापैकी बहुतेक जण आपले जेवण निवडतच नाहीत. आपले सामाजिक वर्तुळ ते निवडते. आपले कामाचे ठिकाण निवडते. आपला सोशल मीडिया फीड निवडतो. प्रत्येक वेळी काटा उचलताना आपण एक निःशब्द प्रश्न विचारत असतो: यामुळे मी त्यांच्यातला होईन का?

हे समवयस्कांचा दबाव असल्यासारखे वाटत नाही. ती संस्कृती वाटते. दिनक्रम वाटतो. उत्सव वाटतो. पण समवयस्कांचा दबाव हे आपल्या काळातले सर्वाधिक स्वीकारले गेलेले व्यसन आहे—कारण ते आपलेपणाचा मुखवटा घालते.

आपण म्हणतो की आपल्याला आवडते तेच आपण खातो. पण खरंच थांबून जवळून पाहिले, तर आपल्याला ते दिसेल: आपण असे खातो, ज्यावर टीका होणार नाही. ज्यामुळे आपण सगळ्यांपेक्षा वेगळे ठरणार नाही. आपण जी पटकथा पाळायला शिकलो आहोत, तिला जे आव्हान देणार नाही. आणि विज्ञानही याला दुजोरा देते.

भारतीय वैद्यकीय संशोधन परिषद (Indian Council of Medical Research, 2022) समवयस्कांच्या प्रभावाला आपण कसे खातो यामागील सर्वांत प्रभावी शक्तींपैकी एक म्हणते. राष्ट्रीय पोषण संस्थेला (National Institute of Nutrition, 2021) असे आढळले की स्वतःच्या आरोग्याच्या गरजा पूर्ण करण्यापेक्षा गटात मिसळण्यासाठी आपला आहार बदलण्याची आपली शक्यता दुप्पट असते. स्वीकार मिळवण्यासाठी आपल्या शरीराशी द्रोह करण्याची शक्यता दुप्पट.

आणि हे लहान वयातच सुरू होते. 2023 मधील IIPH च्या एका अभ्यासात असे दिसले की 60% पेक्षा अधिक किशोरवयीन मुले समाजमाध्यमांवर जे पाहतात त्यामुळे आपला आहार बदलतात. ते त्यांच्या शरीरासाठी योग्य असते म्हणून नाही. तर ते अल्गोरिदमसाठी योग्य असते म्हणून.

आपण भुकेपोटी खात नाही. सवयीने खातो. दबावामुळे. वेगळे उठून दिसण्याच्या भीतीने.

इतरांसोबत आपण शेवटचे जेवण केले, त्याचा विचार करा. आपल्याला खरोखर हवे होते ते आपण मागवले—की सगळ्यांत मिसळून जाण्यासाठी योग्य ठरेल ते? पोट भरल्यावर आपण खाणे थांबवले—की टेबलावरचे सगळे संपल्यावर? आपल्या निवडीचा आपल्याला अभिमान वाटला—की त्यावर कोणी टिप्पणी केली नाही याचा दिलासा?

समवयस्कांचा दबाव धोक्याच्या पाट्या घेऊन येत नाही. हसतमुखाने देऊ केलेल्या गोड पदार्थाच्या रूपात तो येतो. आपल्याला नको असलेले दुसरे पेय. न खाल्ल्याने आपल्याला अपराधी वाटलेला वाढदिवसाचा केक. आपण नकार दिल्यावर पसरलेली शांतता आणि आपण झुकल्यावर उमटलेले हसू, या रूपांत तो येतो.

आपण भुकेचे नाटक करतो. निवडींची नक्कल करतो. हौसेने खाण्याचे कौतुक करतो. लोक काय म्हणतील याला घाबरतो. आणि हा गोंधळ इतका सामान्य करून टाकला आहे की आता आपण त्याला “सामान्य खाणे” म्हणतो.

पण ते सामान्य नाही—ते सामूहिक तुटलेपण आहे. आणि त्याची किंमत आपण मोजत आहोत.

PHFI (2023) नुसार, भारतातील स्थूलतेत तीन दशकांत 200% हून अधिक झपाट्याने वाढ झाली आहे. आतड्यांचे विकार, भावनांमुळे खाणे, खाण्याबद्दलचा अपराधभाव—हे आता धोक्याचे इशारे राहिले नाहीत; हे रोजच्या बोलण्यातले शब्द झाले आहेत. आणि या सगळ्याच्या तळाशी एक साधे सत्य आहे: आपल्या शरीरात काय जाईल हे ठरवू देतो इतरांना, तेव्हा आपल्याला नेमके काय हवे आहे हे खरोखर जाणणाऱ्या एकमेव आवाजापासून आपण तुटतो—आपल्या स्वतःच्या आवाजापासून.

समूहात खाताना आपण अधिक खातो. संशोधन दाखवते की केवळ सामाजिक संदर्भामुळे आपण 30% पर्यंत अधिक खातो. इतर अतिरेकी खातात तेव्हा आपणही अतिरेकी खातो. इतर बंधने घालतात तेव्हा आपणही घालतो. आपण त्याला उत्सव किंवा शिस्त म्हणतो—पण ती नक्कल असते.

आणि हे केवळ शारीरिक नाही. ते भावनिक आहे. प्रत्येक वेळी दबावाखाली खातो तेव्हा आपण स्वतःवरील विश्वासाला थोडा थोडा तडा देतो. आपली आतडी केवळ अन्न पचवत नसतात—ती संकेत पचवत असतात. आणि आपण त्यांना देत असलेल्या गोष्टींपैकी बहुतेक म्हणजे गोंधळ असतो.

अन्न हे वैयक्तिक असायला हवे. जिव्हाळ्याचे. सहज अंतर्जाणिवेतून येणारे. त्याऐवजी ते सादरीकरणाची कला बनले आहे—कॅमेऱ्यांसाठी घडवलेली, प्रचलित लाटांच्या चाळणीतून गेलेली, लाज टाळण्यासाठी रचलेली.

मग आपण हे कसे मोडायचे?

आपण लक्ष देण्यापासून सुरुवात करतो. एक जेवण. एक निर्णय. प्रामाणिकपणाचा एक क्षण. मी हे मला खायचे आहे म्हणून खात आहे—की मला माझ्या निवडीचे स्पष्टीकरण द्यायचे नाही म्हणून?

आपल्याला नाही म्हणायचे असेल, तेव्हा आपण नाही म्हणतो. आपले शरीर हो म्हणते, तेव्हा आपण हो म्हणतो. आवेग आणि कृती यांमधला विराम आपण परत मिळवतो. स्वतःला आठवण करून देतो: स्वतःचे पोषण करण्यासाठी आपल्याला परवानगीची गरज नाही.

हा बंडखोरीचा विषय नाही. हा जबाबदारीचा विषय आहे. कारण अन्न पुन्हा आपलेसे करतो, तेव्हा आपण आपले निर्णयस्वातंत्र्यही परत मिळवतो. काय स्वीकारार्ह आहे हे विचारणे थांबवून, काय योग्य आहे—आपल्यासाठी—हे आपण विचारू लागतो.

आणि तो प्रश्नच सर्वस्व आहे.

कारण ज्या दिवशी आपण “त्यांना हे मान्य होईल का?” असे विचारणे थांबवतो, त्याच दिवशी आपण विचारू लागतो, “यानंतर मला माझ्या शरीरात चांगले वाटेल का?” हाच तो बदल. हीच ती क्रांती.

त्यांना टीका करू द्या. आश्चर्य वाटू द्या. आपण “फारच चोखंदळ”, “फारच गंभीर”, “फारच वेगळे” आहोत, असे त्यांना वाटू द्या.

कारण आपल्याला सहज खुश करता यावे म्हणून आपण इथे नाही. आपण जिवंतपणा अनुभवण्यासाठी इथे आहोत.

आणि वेगळी निवड करायची अजूनही भीती वाटत असेल, तर शांतपणे विचार करण्यासाठी हे एक शेवटचे सत्य:

आपल्या शरीरात दुसरे कोणी राहत नाही. म्हणून आपण काय खावे हे निवडण्याचा अधिकारही दुसऱ्या कोणाला नाही.