ખોરાક કેદખાનું કેવી રીતે બન્યો — અને હવે એ સજા ભોગવવાનું અમને શા માટે મંજૂર નથી

જીવનના કોઈક વળાંકે ખોરાક પોષણ રહેવાને બદલે પ્રદર્શન બની ગયો.

આપણે તેને તોળતાં, તેનો હિસાબ રાખતાં, તેનાથી ડરતાં, તેને કમાવા પડે એવી ચીજ માનતાં અને નૈતિક સારા-ખરાબના ત્રાજવે તોળતાં શીખ્યાં. આપણે દેખાવ પાછળ ઘેલાં હતાં એટલે નહીં. આપણામાં શિસ્તનો અભાવ હતો એટલે નહીં. પણ આપણને — વ્યવસ્થિત રીતે અને અવિરતપણે — એવું માનવાની તાલીમ આપવામાં આવી કે આપણા શરીરને કાબૂમાં રાખવું એ જ આપણા મૂલ્યનું માપ છે.

આ માત્ર સંસ્કૃતિ નહોતી. આ અભ્યાસક્રમ હતો.

શાળાના આરોગ્યવર્ગોથી માંડીને Instagramનાં માહિતીચિત્રો સુધી, આપણને શીખવવામાં આવ્યું કે નિયંત્રણ એટલે સ્વાસ્થ્ય, ભૂખ શંકાસ્પદ છે અને મુક્તપણે ખાવું એટલે લપસતા ઢાળ પર પગ મૂકવો. પરિણામ? એવી પેઢી જે મેક્રોન્યુટ્રિઅન્ટ્સનાં આંકડા મોઢે બોલી શકે છે, પણ સાચા ખોરાકનો અનુભવ કેવો હોય તે હવે જાણતી નથી.

સ્પષ્ટ કરીએ: આમાંનું મોટાભાગનું સારા ઇરાદાથી શીખવાયું હતું. પણ સારા ઇરાદા પણ પાંજરાં ઊભાં કરી શકે છે.

આપણને વારસામાં એવી વ્યવસ્થા મળી જેણે પ્રતિબંધને જવાબદારી સમજી લીધો. જેણે આપણને કહ્યું કે પાતળાપણું એટલે સ્વાસ્થ્ય — જ્યારે સંશોધનોના ઢગલા દર્શાવે છે કે માત્ર વજન શારીરિક સુખાકારીનો વિશ્વસનીય સૂચક નથી.¹ આપણને એવા ડાયટ અનુસરવા પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવ્યા જે 95% વખત નિષ્ફળ જાય છે, અને મોટાભાગના લોકો થોડાં વર્ષોમાં ઘટેલું વજન (અને તેનાથી પણ વધુ) પાછું મેળવી લે છે.²

ડાયટ કામ ન કર્યાં ત્યારે આપણે પદ્ધતિને સવાલ ન કર્યો — જાતને કર્યો.

આપણે માની લીધું કે નિષ્ફળ આપણે છીએ, વ્યવસ્થા નહીં. એટલે આપણે વધુ જોર લગાવ્યું. નવી એપ્સ ડાઉનલોડ કરી, વધુ કડક નિયમો અનુસર્યા, વધુ ખોરાક છોડ્યા, વધુ તલપોને દોષ આપ્યો, વધુ વંચિત રહેવાનાં વખાણ કર્યાં.

અને આ બધા સમય દરમિયાન વજન ઘટાડવાનો ઉદ્યોગ સતત ફૂલતોફાલતો રહ્યો — હવે વિશ્વભરમાં તેનું મૂલ્ય $260 અબજથી વધુ છે.³

એ સફળતાની નિશાની નથી. એ આપણા કાયમી અસંતોષમાંથી નફો કમાતા સમાજનું લક્ષણ છે.

આપણને આજીવન સજા સોંપાઈ: તમારા શરીરને સતત કાબૂમાં રાખો, નહીં તો આળસુ, અસ્વસ્થ અને પ્રેમને લાયક નહીં કહેવાવાનું જોખમ લો. “વેલનેસ”ને પણ સજાનું નવું પેકેજ પહેરાવવામાં આવ્યું — ક્લેન્ઝ, ડિટોક્સ, અમુક ખોરાકને બાકાત રાખતા ડાયટ, પોતાની સંભાળના વેશમાં ખોરાકને નૈતિક સારા-ખરાબમાં વહેંચવો.

અને શરીરની કાર્યપ્રણાલી પર તેની અસર? વિનાશક.

ખોરાક સાથે જોડાયેલા દીર્ઘકાલીન તણાવને વધેલા કોર્ટિસોલ, પાચનતંત્રની અવ્યવસ્થા, રોગપ્રતિકારક શક્તિના દમન અને શરીરવ્યાપી દાહ સાથે સાંકળવામાં આવ્યો છે.⁴ તમે દુનિયાનો સૌથી “શુદ્ધ” ખોરાક ખાઈ શકો છો, પણ જો ડરમાંથી એમ કરો છો, તો તમારું શરીર હજી પણ તણાવ જ નોંધે છે — પોષણ નહીં.

આપણે અતિસતર્ક બન્યાં, સ્વસ્થ નહીં.

પણ સત્ય આ છે: સમસ્યા આપણે ક્યારેય નહોતાં.

સમસ્યા એ વ્યવસ્થા હતી જેણે આપણને પોતાની પર વિશ્વાસ ન રાખવાનું શીખવ્યું. જેણે કહ્યું કે ખોરાક અનુભવવાની નહીં, નિયંત્રિત કરવાની ચીજ છે. જેણે આપણને મનાવ્યું કે સ્વાસ્થ્ય આજ્ઞાપાલન વિશે છે, જોડાણ વિશે નહીં. હવે આ અમને મંજૂર નથી.

દરેક કોળિયા સાથે સોદાબાજી કરવી હવે અમને મંજૂર નથી. ભૂખ લાગી હોય તેથી શરમાવું હવે અમને મંજૂર નથી. ડરને “શિસ્ત” કહેવું હવે અમને મંજૂર નથી. ચિંતાને બિરદાવવી અને તેને “વેલનેસ” કહેવું હવે અમને મંજૂર નથી.

અમે અહીં ખોરાકથી બચવા નથી આવ્યાં. અમે તેને ફરી પોતાનો બનાવવા આવ્યાં છીએ.

અમે માનીએ છીએ કે સ્વાસ્થ્ય દરેક ભોજનની નાનામાં નાની બાબતને કાબૂમાં રાખવા વિશે નથી — તે ખોરાક સાથે એવો સંબંધ બાંધવા વિશે છે જેનાં મૂળ આદર, લવચીકતા અને આનંદમાં હોય. આપણું શરીર ખોટું જ છે એવું માની લીધા વિના તેને સાંભળવા વિશે છે. શીખેલો ડર છોડવા અને વિશ્વાસ માટે જગ્યા બનાવવા વિશે છે.

ખોરાક પોષણ હોવો જોઈએ. સ્મૃતિ. સંસ્કૃતિ. આનંદ. કેદની સજા નહીં.

દુનિયાને નાનાં શરીરો આપવાનું આપણું કોઈ ઋણ નથી. પોતાની જાતને શાંતિ આપવાની આપણી જવાબદારી છે.

અને આપણે એ પસંદગી કરી શકીએ છીએ — દરેક વખતે જ્યારે હિસાબ રાખવાનું છોડી સાંભળવાનું શરૂ કરીએ. દરેક વખતે જ્યારે માફી માગ્યા વિના ખાઈએ. દરેક વખતે જ્યારે ડર આધારિત માર્કેટિંગને ના કહીએ. દરેક વખતે જ્યારે યાદ કરીએ કે આપણું મૂલ્ય શરૂઆતથી જ ક્યારેય આપણી થાળીમાં હતું નહીં.

અમે તૂટેલાં નથી. અમે બંધનો તોડીને બહાર નીકળી રહ્યાં છીએ.