डाळ, भात, पोळी, भाजी आणि आईचे प्रेम: आपण विसरलेला संतुलित आहार

एकेकाळी संतुलित जेवणाची आपली कल्पना लाज वाटावी इतकी साधी होती. डाळ. भात. पोळी. भाजी. बाजूला घरच्या लोणच्याचा एक चमचा. आणि — कोणतेही पोषणमाहितीचे लेबल मोजू शकत नाही असा गुप्त घटक — आईचे प्रेम.

आपण अन्नाचे वजन करत नव्हतो. बारकोड स्कॅन करत नव्हतो. “मुगाच्या डाळीत किती ग्रॅम प्रथिने असतात” हे Google वर शोधत नव्हतो. आपण पोट भरेपर्यंत खात होतो, एकत्र बसत होतो आणि पुन्हा जगण्यात रमून जात होतो. आणि कसे कोण जाणे — “आहारयोजना” किंवा “सुपरफूड्स” नसतानाही — आपण निरोगी राहत होतो.

आता? त्याच ताटावर वाढलेली माणसे आता कर्बोदके म्हणजे विष असल्यासारखी ती टाळत आहेत, प्रोटीन शेक्स घटाघटा पीत आहेत आणि Instagram वर “आरोग्यदायी पाककृती” चाळत प्लास्टिकच्या बाउलमधून खात आहेत.

आपण काय फेकून दिले — आणि त्याची किंमत किती मोजतो आहोत याबद्दल आकडे काय सांगतात — त्यावर बोलू या.

आपल्या ताटात आधीपासूनच असलेले विज्ञान

डाळ, भात, पोळी, भाजी. अगदी साधे वाटते ना? पण त्यात काय आहे ते पाहा:

डाळ: प्रथिने, तंतू, लोह, B जीवनसत्त्वे.

भात (तांदूळ): सावकाश पचणाऱ्या कर्बोदकांतून ऊर्जा, पचनाला हलका.

पोळी (संपूर्ण गहू): अधिक तंतू, खनिजे आणि ग्लुकोजचे स्थिर गतीने मुक्त होणे.

भाजी (भाज्या): सूक्ष्म पोषकघटक, अँटिऑक्सिडंट्स, तुमच्या पेशी तरुण ठेवणारी वनस्पतिजन्य संयुगे.

आयुर्वेद या ताटाला सात्त्विक म्हणेल — संतुलित, पोषक, मन आणि शरीर दोघांनाही शांत करणारे. आधुनिक पोषणतज्ज्ञ त्याला स्थूल पोषकघटकांचे परिपूर्ण मिश्रण म्हणतील: इंधनासाठी कर्बोदके, दुरुस्तीसाठी प्रथिने, संप्रेरके आणि मेंदूच्या आरोग्यासाठी मेद (तुपातून), आणि पचनासाठी भरपूर तंतू.

ज्या आकड्यांकडे आपण दुर्लक्ष करू शकत नाही

हेच भारतीयांचे नेहमीचे ताट होते, तेव्हा जीवनशैलीशी संबंधित आजार दुर्मीळ होते.

1972 मध्ये शहरी भारतात मधुमेहाचे प्रमाण केवळ ~2.1% होते. 2021 मध्ये ते देशभरात 11.4% आहे — आणि शहरांमध्ये 16% हून अधिक. (ICMR-INDIAB)

2005 मध्ये केवळ 12% भारतीय प्रौढांचे वजन प्रमाणाबाहेर होते. 2021 पर्यंत ते 24% आहे — अवघ्या 15 वर्षांत दुप्पट. (NFHS-3 विरुद्ध NFHS-5)

उच्च रक्तदाबाचा त्रास आता 25% भारतीय पुरुषांना आणि 21% स्त्रियांना आहे — काही दशकांपूर्वी ग्रामीण भारतात जवळजवळ अस्तित्वातच नसलेली ही मूक साथ. (NFHS-5)

ज्या दशकांत हे आकडे वाढले, त्याच दशकांत घरी स्वयंपाक करण्याचे प्रमाणही झपाट्याने घटले, परिष्कृत तेलांचा वापर वाढला आणि प्रक्रिया केलेले अन्न व डिलिव्हरी ॲप्स यांचा स्फोट झाला.

पुन्हा विकत न घेता येणारा प्रेमाचा घटक

आई स्वयंपाक करायची, तेव्हा उद्देश केवळ तुमचे पोट भरणे नव्हता. तुमची आवडती भाजी समोर आल्यावर तुमचा चेहरा उजळताना पाहणे हा होता. तुम्ही दमलेले दिसलात तर तुम्हाला जास्त तूप मिळेल याची खात्री करणे हा होता. तुमच्या डाळीत जास्त कांदे तुम्हाला आवडत नाहीत, हे लक्षात ठेवणे हा होता.

हे तुम्ही DoorDash वरून मागवू शकत नाही. “आरोग्यदायी जेवणाच्या वर्गणी योजनेतून” विकत घेऊ शकत नाही. कोणताही आचारी — कितीही कुशल असला तरी — तुमच्या आईने मिसळली तशी काळजी कधीच मिसळू शकणार नाही. आणि बाहेरच्या अन्नापेक्षा घरचे अन्न तुमच्या पोटाला नेहमीच अधिक मानवायचे, त्यामागचे एक कारण ती काळजीही आहे.

जे चालत होते ते आपण कसे बिघडवले

“आधुनिक” म्हणजे गुंतागुंतीचे असे आपण ठरवले. आईच्या थाळीची जागा आपण या गोष्टींना दिली:

नाश्त्याला प्रोटीन शेक्स.

आयात केलेल्या क्विनोआच्या सॅलड बाउल्स.

घटकांची यादी वाचायलाही रसायनशास्त्राची पदवी लागेल असे एनर्जी बार्स.

“अपराधभावमुक्त” खाऊ, जो प्रत्यक्षात अधिक आरोग्यदायी दिसणाऱ्या वेष्टनातले अतिप्रक्रिया केलेले निकृष्ट अन्नच असतो.

आपण समतोल सोडून ध्यास पत्करला — स्थूल पोषकघटकांचे हिशेब, कॅलरीज आणि आपल्या हवामानासाठी, खाद्यपरंपरेसाठी किंवा संस्कृतीसाठी तयारही न केलेल्या आहारपद्धती यांच्या ध्यासात आपण पडलो.

जेवण बिघडवणारा कर्बोदकांचा गैरसमज

हे स्पष्ट करू या: कर्बोदके शत्रू नाहीत. केवळ तुम्हाला कार्यरत ठेवण्यासाठी तुमचा एकटा मेंदू रोज सुमारे 120g ग्लुकोज जाळतो. डाळ-भात किंवा पोळी-भाजी तुम्हाला स्थिर ऊर्जा देते; गोड खाऊमुळे होते तशी ऊर्जेची अचानक घसरण नाही.

समस्या कधीच तांदूळ किंवा गहू नव्हते — समस्या झाली ती आपण त्यांना संतुलित ताटाचा भाग म्हणून खाणे थांबवले आणि त्यांच्यासोबत तळलेले निकृष्ट पदार्थ, प्रक्रिया केलेली तेले आणि भाज्या मात्र अजिबात नाहीत, असे खायला लागलो तेव्हा.

साधेपणा अजूनही का कामी येतो

केरळ — जिथे घरचे, वनस्पतिजन्य पदार्थांचे प्रमाण अधिक असलेले जेवण अजूनही प्रामुख्याने खाल्ले जाते अशा मोजक्या राज्यांपैकी एक — इथेच भारतातील सर्वाधिक आयुर्मानही आहे: 74.9 वर्षे. (SRS Statistical Report 2020)

2017 मधील Public Health Nutrition च्या एका अभ्यासात असे आढळले की नियमित घरी स्वयंपाक करणारे भारतीय, बाहेरच्या अन्नावर अवलंबून असणाऱ्यांच्या तुलनेत कमी साखर, संतृप्त मेद आणि सोडियम घेतात — आणि त्यांचा BMI देखील कमी असतो.

आपल्या आजीआजोबांकडे आरोग्यसेवेच्या योजना नव्हत्या. स्वयंपाकघराच्या योजना होत्या. आणि त्या कामी येत होत्या.

जागे करणारी हळुवार हाक

तुम्ही बाहेरून आणलेल्या अन्नावर जगत असाल, जेवण चुकवत असाल किंवा स्वतःच्या गरजा न समजून घेता कीटोपासून ग्लूटेनमुक्त आहारापर्यंत उड्या मारत असाल — तर तुम्ही आधुनिक नाही, वाट चुकलेले आहात. आणि टिकवण्यासाठी जवळजवळ काहीच खर्च येत नाही अशी सांस्कृतिक महासामर्थ्याची देणगी तुम्ही फेकून देत आहात.

म्हणून हे तुमच्यासमोरचे आव्हान:

दिवसातून किमान एक जेवण शिजवा — सुरुवात डाळ, भात, पोळी, भाजीपासून करा.

ते टेबलावर बसून खा, स्क्रीनसमोर नाही.

कोणासोबत तरी वाटून खा — कारण एकत्र खाल्लेले जेवण अधिक आरोग्यदायी असते.

तुम्ही यातून काय घ्यावे

तुम्ही शोधत असलेला संतुलित आहार एखाद्या पावडरीत, पाकिटात किंवा आयात केलेल्या धान्यात नाही. तो तुम्ही लहानपणापासून खात आलेल्या साध्या थाळीत आहे — आणि ती बनवताना त्यात मिसळलेल्या प्रेमात आहे.

परिपूर्ण आहाराचा तुम्हाला “शोध” लावायची गरज नाही. फक्त त्याची आठवण करायची आहे.

कारण ज्या दिवशी तुम्ही डाळ, भात, पोळी, भाजी यांना “नुसते साधे अन्न” समजणे थांबवाल आणि त्या प्रत्यक्षात आहेत तशा, म्हणजे आरोग्यविम्यासारख्या, मानू लागाल — त्या दिवसापासून तुम्ही तुमच्या भविष्याची खरोखर काळजी असल्यासारखे खाऊ लागाल.