खाण्याची तीव्र ओढ हे भावनांचे ब्रह्मास्त्र आहे: भावनिक बुद्धिमत्तेला जागे करणारी हाक

खाण्याची तीव्र ओढ हा असा भावनिक संकेत आहे, ज्यावर मात करणे सर्वाधिक यशस्वी नेत्यांनाही जमत नाही

नेतृत्वातल्या त्या पैलूबद्दल बोलू या, ज्याचे प्रशिक्षण तुम्हाला कोणीच देत नाही—ज्या पैलूला अजूनही भावना जाणवतात.

तुम्ही व्यवस्था उभ्या केल्या आहेत, संकटातून नेतृत्व केले आहे आणि दबावाखाली परिणाम साधले आहेत. समाधान पुढे ढकलून कामगिरी कशी घडवायची, हे तुम्हाला माहीत आहे. पण कामगिरी भावनांचा आवाज बंद करत नाही. उलट, तुम्ही जितके अधिक साध्य करता, तितकेच तुम्हाला जे जाणवू द्यायचे नाही त्याकडे दुर्लक्ष करण्यात तुम्ही अधिक तरबेज होता.

ज्या भावनांवर प्रक्रिया झालेली नाही, त्या नाहीशा होत नाहीत. त्या रूप बदलतात. दुर्लक्ष करणे अधिक कठीण असलेल्या संकेतांतून त्या पुन्हा समोर येतात. त्यांपैकी सर्वांत प्रबळ संकेतांपैकी एक म्हणजे खाण्याची तीव्र ओढ.

पुराणकथांमध्ये ब्रह्मास्त्र हे अंतिम अस्त्र आहे—विध्वंसक, पवित्र आणि दुसरा कोणताही उपाय चालेनासा झाल्यावरच वापरले जाणारे. शरीरात खाण्याची तीव्र ओढ याच प्रकारे काम करते. सर्व सूक्ष्म संदेश झिडकारले गेले की ती निर्माण होते.

खाण्याच्या तीव्र ओढीचा संबंध भुकेशी नाही. तो स्मृतीशी आहे. कधीकाळी सुरक्षित, प्रेमाने स्वीकारलेले किंवा गौरवलेले वाटणाऱ्या तुमच्याच एका रूपाच्या भावनिक प्रतिध्वनीशी आहे. तुम्ही हात पुढे करून घेता तो खाऊ, हरवलेल्या त्या भावनिक अवस्थेशी जोडलेला उद्‌दीपक असतो.

ती चव, पोत किंवा सुगंध निव्वळ योगायोगाने आवडत नाही. ही भावनिक स्मृतीत प्रवेश करण्याची दारे आहेत. खाण्याची तीव्र ओढ अमिग्डाला आणि हिप्पोकॅम्पस—मेंदूतील भावनिक आठवणी जागवणारी केंद्रे—सक्रिय करते, याला मेंदूविज्ञान दुजोरा देते.

चॉकलेट गोड आहे म्हणून तुम्हाला त्याची तीव्र ओढ लागत नाही. ते एकेकाळी ज्या सुरक्षिततेचे किंवा दिलाशाचे प्रतीक होते, त्याची तुम्हाला ओढ लागते. प्रश्न पदार्थाचा नाही—अवस्थेचा आहे.

बहुतेक नेते याचा चुकीचा अर्थ लावतात. उत्तम कामगिरी करणाऱ्यांना भावनांचा अर्थ समजून घ्यायला नव्हे, तर त्यांना डावलायला शिकवले जाते. त्यामुळे खाण्याची तीव्र ओढ झिडकारली जाते, तिचे मूल्यमापन केले जाते किंवा तिच्याबद्दल लाज वाटवली जाते—अर्थपूर्ण संकेत म्हणून नव्हे, तर शिस्त ढळल्याचे लक्षण म्हणून तिच्याकडे पाहिले जाते.

पण यात गल्लत करू नका: खाण्याची तीव्र ओढ ही नियंत्रणाच्या अभावाची खूण नाही. ती भावनांची दखल न घेतल्याची खूण आहे. तुमच्या अंतर्जगताला श्वास घेण्यासाठी जागा दिली गेली नाही की ती निर्माण होते.

डॉ. अँटोनिओ डामासिओ (Antonio Damasio) यांनी दाखवून दिले की निर्णय घेण्यासाठी भावना आवश्यक आहेत. भावनांशिवाय आपण तर्कशुद्ध रीतीने वागत नाही—आपण केवळ प्रतिक्रियात्मक रीतीने वागतो. खाण्याची तीव्र ओढ तर्कहीन नाही—तिच्यावर भावनिक स्मृतीचा खोल प्रभाव असतो.

मानसशास्त्रज्ञ याला भावनिक पूर्वानुमानातील चूक (affective forecasting error) म्हणतात—आपल्या वर्तनावर कशाचा प्रभाव पडेल असे आपल्याला वाटते आणि प्रत्यक्षात कशाचा पडतो, यांतील अंतर. आपल्या निवडींना भावना किती चालना देतात, हे आपण कमी लेखतो. खाण्याची तीव्र ओढ म्हणजे तीच चुकलेली गणिते, जी आता दिसू लागली आहेत.

खाण्याची तीव्र ओढ जाणवल्यावर क्षणभर थांबता, तेव्हा ती कशी दडपायची हे विचारू नका. ती तुम्हाला कोणती भावना जाणवून देण्याचा प्रयत्न करत आहे, हे विचारा. अनेकदा ते आपलेपण, शांतता, जुन्या आठवणींची हुरहूर किंवा वर येऊ पाहणारे दुःखही असते.

खरी भावनिक बुद्धिमत्ता इथेच सुरू होते. आवेगांवर नियंत्रण ठेवण्यात नव्हे, तर त्यांचा अर्थ उलगडण्यात. लाजेऐवजी कुतूहल निवडण्यात.

खरी शिस्त म्हणजे बंधने नाहीत. ती म्हणजे पुन्हा नाते जोडणे. कोलमडून न पडता भावना अनुभवण्याची ताकद. डावलण्याआधी ऐकून घेण्याचे शहाणपण.

खाण्याची तीव्र ओढ ही दुर्बलता नाही. ती अचूकता आहे. “इथे अजूनही काहीतरी महत्त्वाचे आहे,” असे सांगण्याची ती तुमच्या शरीराची पद्धत आहे.

तुम्ही तिच्याकडे नैतिक चूक-बरोबरच्या चौकटीत पाहत राहिलात, तर तिचा संदेशही चुकवत राहाल. पण ऐकण्याची तयारी असेल, तर तुम्हाला जाणवेल की तुम्हाला सर्वाधिक ओढ अन्नाची नाही—स्वतःची आहे.

ती तुमच्या स्वतःच्या उपस्थितीची आहे. तुमच्या स्वतःच्या सत्याची. यशामुळे ज्यांना विसरणे फारच सोपे झाले, अशा तुमच्यातल्याच पैलूंशी असलेल्या तुमच्या स्वतःच्या नात्याची.